-a25fe3c6.webp)
Onlangs vroeg filmjournalist Rob van Scheers zich in de Volkskrant af waarom er zo weinig Nederlandse thrillers en/of misdaadfilms worden uitgebracht. Over de afgelopen vijf jaar bleef de teller op vijf steken. En dat is nog gunstig gerekend, want Ferry (Cecilia Verheyden, 2021) was niet te zien in de bioscoop, enkel op Netflix.
Ferry borduurde voort op de succesvolle televisieserie Undercover over een door Frank Lammers gespeelde poldercrimineel. Eveneens een ‘spin-off’ van een serie was Klem (Frank Ketelaar, 2023). Ik had de serie Klem nooit gezien, maar toen ik Ketelaars gelijknamige film in LUX zag, kon ik me enkel verbaasd afvragen: hoe kan hetzelfde team dat zo’n veelgeprezen serie maakt (want iedereen was er lyrisch over) zo’n tamme film produceren? Bij Penoza speelde hetzelfde probleem: je hoort alom lofuitingen over de serie, en dan is de filmversie een sof. Is het soms zo dat we al snel geneigd zijn om series als goed te beoordelen, maar aan film – en al helemaal wanneer we er de deur voor uit moeten en er een ticket voor kopen – simpelweg een hogere standaard opleggen? Of zijn de vertelwetten van film toch ook anders, en blijkbaar moeilijker, dan die van tv-series?
Kaartenhuis
Laat ik een eerste punt maken via Faithfully Yours (André van Duren, 2022), een film gemaakt in samenwerking met Netflix. Berend-Jan Bockting bekritiseerde in de Volkskrant het scenario en stelde dat de scriptschrijvers hun "thrillerachtige kaartenhuis nadrukkelijk bouwen op een fundament van weinig overtuigend uitgewerkte aannamen over menselijk gedrag".
Ja, die kritiek kan je inderdaad hebben op Faithfully Yours: de vier belangrijkste personen in het leven van het hoofdpersonage (haar zus, haar man, haar beste vriendin en dier echtgenoot) blijken totaal anders dan ze dacht, en de moord op haar beste vriendin die de plot initieert, blijkt in scène gezet. Kortom, verwikkelingen tuimelen over elkaar heen. Maar een dergelijke wirwar aan wendingen is op zichzelf geen probleem, zo besefte ik toen ik zeer recent in Eye The Strange Vice of Mrs. Wardh van Sergio Martino zag, een Italiaanse film uit 1971.
Dat was ook een thrillerachtig kaartenhuis om met Bockting te spreken, maar ondanks zijn gecompliceerde plot vol weinig geloofwaardige wendingen vond ik Martino’s film zeer intrigerend. Dat intrigerende zat ‘m in de stilistische bravoure (qua editing, qua camerawerk), de flamboyante kleuren en de geweldige jaren 70 muzikale score. Waarom zou een Nederlandse filmmaker niet ook eens ‘vol op het orgel’ gaan, en dan zo’n giallo nabootsen? Als je dat als hedendaagse filmmaker adequaat doet (en Nederlandse crew staat hoog genoeg aangeschreven om dat te kunnen), dan is dat geen garantie op succes, maar het levert in ieder geval iets op dat de middelmaat ontstijgt. Er is niets mis met zo’n hommage aan oude Italiaanse genrefilms, mits je het als maker niet ironisch gaat aanzetten, want in de nabootsing an sich zit al een zekere mate van ironie ingebakken.
Als je een uitzinnig verhaal vertelt, zoals in Faithfully Yours, dan volstaat vakmanschap wel voor televisieseries (schat ik in, als niet-tv-kijker), maar niet voor film. Dan kun je het buitenissige van het plot beter compenseren met uitzinnige stijlkeuzes – en dat ik naar die film van Martino verwijs, is enkel bij wijze van voorbeeld. Ik had ook Bird with the Crystal Plumage (Dario Argento, 1971) of Don’t Torture a Duckling (Lucio Fulci, 1972) kunnen noemen.
De veroordeling
Van de door Van Scheers genoemde oogst aan thrillers en/of misdaadfilms van de laatste vijf jaar was ik alleen behoorlijk enthousiast over De veroordeling (Sander Burger, 2021). Niet omdat die wel een uitzinnige stijl had, zeer zeker niet, maar dat zou ook niet gepast zijn bij een film die gebaseerd was op de Deventer moordzaak en dus geworteld in een herkenbare werkelijkheid. Een film hoeft voor mij niet realistisch te zijn, maar het gaat erom dat Burger er duidelijk over had nagedacht hoe inhoud en stijl op elkaar af te stemmen. Bij De veroordeling waren op een functionele manier thrillerconventies ingezet die bijdragen aan suspense: er wordt van de chronologie afgeweken (we beginnen bij de heropening van een rechtszaak, ruim drie jaar na de eerste rechterlijke uitspraak, en schakelen vandaaruit terug en vooruit); er wordt slim heen en weer geschakeld tussen de hoofdverdachte en een klusjesman tegen wie een hetzecampagne loopt.
Er is geen Nederlandse film waarin die thrillerconventies zo subliem worden uitgewerkt als in Spoorloos (George Sluizer, 1988). Op woensdag 12 juni vond in Eye de voorpremière plaats van de digitaal gerestaureerde film die nu weer in de theaters vertoond wordt. Ik zag deze op Het gouden ei van Tim Krabbé gebaseerde film voor de zoveelste keer, en die blijft staan als een huis. Spoorloos is (als enige Nederlandse film) opgenomen in de Criterion Collection; Stanley Kubrick noemde het de meest angstaanjagende film ooit, en vond zijn eigen The Shining ‘kinderspel’ vergeleken bij Sluizers psychologische thriller.
‘Iemand die tot alles in staat is’
In de film definieert de Franse scheikundeleraar een held als ‘iemand die tot alles in staat’ is – het goede én het slechte. Rex is in de film zijn opponent. Hij is op vakantie met Saskia, maar zij twijfelt of hun relatie wel echt zo stabiel is. Rex kan kregelig zijn, maar maakt het ook weer goed. Hij ontwikkelt pas een obsessie voor Saskia als zij verdwenen blijkt. Door haar gemis wordt hij (ook) ‘iemand die tot alles in staat’ is. Maar zijn radicale, zelfs irrationele verlangen om haar (nood)lot te kennen, drijft hem pas voort vanaf het moment dat hij een ‘gouden ei’-droom heeft, die Saskia ook heeft gehad.
Na afloop van de voorpremière zoemde de vraag rond: hoe kan het dat zo’n goede en zenuwslopende film, gemaakt met een relatief bescheiden budget (nog geen 2 miljoen gulden indertijd), nooit serieuze navolging heeft gekregen in de Nederlandse cinema? Het ligt niet aan de stevige stroom aan spannende boeken die in Nederland verschijnen. Volgens de liefhebbers van literaire thrillers zit daar meer dan genoeg goed materiaal tussen dat zich leent voor verfilmingen.
Van Scheers maakte een rondje langs filmmakers, en dat leidde tot deze suggesties: Nederland is met een ‘doe maar gewoon’-mentaliteit te calvinistisch om een traditie van genrefilms op te bouwen; thrillers zijn wellicht te zeer gekaapt door televisie en streamingdiensten; het Filmfonds heeft mogelijk een voorkeur voor persoonlijke vertellingen, omdat die beter de tijdgeest zouden vangen (diversiteit, #MeToo, lhbtiq+). Ik zou daar aan kunnen toevoegen dat als we de betere thrillers uit de filmgeschiedenis beschouwen – en daar reken ik Spoorloos ook toe – dat ze vaak gegrond zijn op tamelijk verknipte en/of toxische manbeelden. Misschien werkt dat vandaag de dag remmend. Een goede thriller of misdaadfilm vereist een zeker egocentrisme, en in de filmgeschiedenis is dat vaak aan (witte) mannen toegeschreven.
Programmering LUX
Tot slot rest mij nog één vraag, maar geen onbelangrijke: waarom draaide Spoorloos slechts twee keer in LUX afgelopen week? En de eerste keer nog op een slecht moment ook, namelijk tijdens de zondagmiddag waarop het Nederlands elftal ging spelen. Toch zag ik 42 reserveringen op de site van LUX. Desondanks is Spoorloos niet één keer voor aankomende week geprogrammeerd!
Als Kubrick de film goed genoeg vond om die tien keer te bekijken, dan moet het Nijmeegse filmpubliek toch ook ruim genoeg de kans krijgen om die minstens één keer te zien? Het doelpunt van Marco van Basten in de EK-finale 1988 was prachtig, maar Spoorloos was zonder meer het filmhoogtepunt van datzelfde jaar. Om oud én jong daarvan te overtuigen, moet deze film wel geprogrammeerd worden. Volg het voorbeeld van Slachtstraat Utrecht. Die heeft het aantal vertoningen flink opgevoerd en gaat Sluizers thriller vanaf deze week twee keer per dag draaien, Dertien van de veertien keer in zaal 1 zelfs.
