Kingdom of the Planet of the Apes van Wes Ball – al sinds begin mei te zien in Pathé Nijmegen, –is onderdeel van een franchise die zijn geboorte kende met Planet of the Apes van Franklin J. Schaffner, in 1968. Dat was een bijzonder jaar voor sciencefictionfilms, omdat het genre volop de belangstelling wekte van serieuze critici, terwijl scifi in de jaren vijftig vooral gericht was geweest op een publiek van (late) tieners.
Jaren vijftig scifi-films stonden meestal in dienst van een ‘vooruitgangsgeloof’. Vanuit het heelal komen vervaarlijk ogende krachten onze kant op maar bij nader inzien blijken ze ons goedgezind, zoals in The Day the Earth Stood Still (Robert Wise, 1951), waarin superieure aliens een boodschap komen brengen dat de aardbewoners vreedzaam met elkaar moeten samenleven. Oftewel, de vrees voor buitenaardse wezens bleek ongegrond. In Forbidden Planet (Fred J. Wilcox, 1956) is Robby een robot die zodanig is afgesteld dat hij nooit een mens(elijk belang) zal schaden. Geen wonder dat deze aartsvriendelijke Robby als het duurste filmitem ooit zou worden geveild.
Problemen in sciencefiction werden doorgaans veroorzaakt door ambitieuze uitvinders en laboranten, maar tegelijk bleek de wetenschap de beste oplossing te bieden voor elk zelfgecreëerd probleem. Pessimisme was eerder een uitzondering in jaren vijftig scifi, zoals bij Invasion of the Body Snatchers (Don Siegel, 1956), maar die film was bovenal een kruising tussen sciencefiction en horror.
2001: A Space Odyssey
1968 markeert een wending naar sciencefictionfilms waarin een pessimistische visie op de toekomst zich nadrukkelijker aandient. De onfeilbare boordcomputer Hal 9000 is ontworpen om de mensheid ter wille te zijn in Stanley Kubricks 2001: A Space Odyssey (1968), maar nadat de computer een ‘onmogelijke’ vergissing heeft gemaakt en gewantrouwd wordt door de astronauten, weigert die nog naar instructies te handelen. 2001 heeft in het tijdperk van AI allerminst aan actualiteit ingeboet.
Planet of the Apes was de andere sciencefictionmijlpaal in 1968, en gaat over de astronaut Taylor die met twee collega-ruimtevaarders in het jaar 3978 op een apenplaneet belandt. Ze worden gevangen genomen door hoogst intelligente apen die mensen als volgzame bedienden behandelen. Deze mensen zijn niet meer tot spreken in staat, maar grommen voortdurend. Taylor zelf kan door een wond van zijn keel evenmin praten, maar twee apenwetenschappers, de chimpansees Cornelius en Zira, vermoeden bij hem een intelligentie die zich kan meten met die van de apen.
Dat vinden de machtige orang-oetanleiders dusdanig verontrustend dat ze Taylor als een bedreiging beschouwen. In hun ogen zijn mensen onwaardige, of zelfs beestachtige, wezens die je beter kunt opsluiten. Cornelius en Zira laten het op een rechtszaak aankomen om tot een vonnis te komen over Taylors lot, maar de hoofdaanklager stelt dat een mens geen rechten heeft onder de apenwet. Oftewel, een mens heeft geen rechtsgeldige status en kan dus niet als een ‘persoon’ worden behandeld. In de visie van de machthebbers is er geen enkel raakvlak tussen aap en mens.
Kapot Vrijheidsbeeld
Later zal blijken dat de apenleiders alle sporen van een verwantschap met mensen hadden verdonkeremaand. In hun ogen zijn mensen een verderfelijke soort met wie zij niet geassocieerd willen worden. Als Taylor te paard weggaat, ziet hij het gelijk van de apen. Hij treft nog enkel een restant van het Vrijheidsbeeld bij de zee, als teken van de destructieve aard van de menselijke soort. Tot zijn ontzetting blijkt die ‘apenplaneet’ gewoon zijn eigen oude, vertrouwde aarde.
Planet of the Apes droeg dus een duister mensbeeld uit: de mens is bereid om zijn leefomgeving te vernietigen. Geen wonder dat de apen aan Taylor geen recht van spreken willen verlenen. De mensheid heeft haar kans gehad, maar verprutst. Toen Schaffners film uitkwam, werd die al snel geduid als een sociaalhistorisch commentaar. Het was de tijd van de Black Panthers-beweging, waarin zich een besef ontwikkelde van het slavernijverleden. Zoals Taylor, als representant van de mensheid, monddood werd gemaakt, zo had dat ook gegolden voor de talloze totslaafgemaakten. In die zin beschouwd staat Planet of the Apes in een politiek-kritische traditie.
Maar hoe zit dat met al die navolgers van de ‘originele’ Planet of the Apes? Schaffners film heeft een blauwdruk geboden waarop talloze malen is voortgeborduurd. Er waren tussen 1970 en 1973 maar liefst vier vervolgfilms, waarna de productie opdroogde na een televisieserie in 1974. Tim Burtons remake van Schaffners film in 2001 werd matig ontvangen, maar bleek uiteindelijk aanleiding tot een veel beter gewaardeerde herstart, met Andy Serkis als aap Caesar in drie vervolgfilms, in 2011, 2014 en 2017. Kingdom of the Planet of the Apes is de vierde film en speelt zich af na de dood van Caesar.
Geen hedendaagse gevoeligheden
Online had ik wel al gelezen dat Kingdom net een tikkeltje minder is dan de drie met Serkis, maar de meeste fans van de franchise waren nog steeds enthousiast. Het basisidee is dat er ooit een virus is uitgebroken dat de menselijke intelligentie en het spraakvermogen hebben aangetast maar dat van de apen hebben opgekrikt. Dankzij dat virus zijn de apen de mensen voorbijgestreefd. De omgekeerde hiërarchie leidt in Kingdom tot twee menstypen. Ten eerste is er een oudere, gedesillusioneerde man die als enige drijfveer heeft om de apen kennis bij te brengen over Romeinse geschiedenis en we zien een verfomfaaid exemplaar van een dikke pil van Kurt Vonnegut. Het tweede menselijke personage in de film is de Gen Z-achtige Mae, die optrekt met chimpansee Noa en met orang-oetan Raka, maar zij blijkt er een dubbele agenda op na te houden en toont eens te meer dat de apen redenen hebben om mensen te wantrouwen.
Door het wat trekkerige script van de te lange film (145 minuten) dwaalden mijn gedachten af. In 1968 was de gekantelde verhouding tussen mens en aap te lezen als een ‘links’ narratief, maar hoe is dat anno 2024? Is Kingdom niet vooral een poging om de hedendaagse gevoeligheden (over ‘consent’, over gender, over trans) straffeloos te omzeilen? Naar hedendaagse maatstaven is dat gedrag van al die apen tamelijk primitief, competitief en agressief, en dat kun je afschuiven op het feit dat het om apen gaat – apen, die een ‘woke’ agenda gaan voeren, zou dat nog een idee zijn?
In online commentaren had ik gelezen dat fans de motion capture in Kingdom beter dan ooit vonden. Menselijke acteurs spelen de scènes, maar in de postproductie worden de gelaatsuitdrukkingen en lichaamsbewegingen digitaal ‘overgetrokken’: de acteur verdwijnt achter het uiterlijk van de aap. Knap hoor, maar dan zit je dus meer naar computeranimatie te kijken en is de acteerprestatie slechts onderhuids aanwezig.
La prima notte di quiete
Julius Koetsier schreef in zijn recensie in het genremagazine Schokkend nieuws dat hij de imponerende CGI juist een stap achteruit vindt. Niet de gladde textuur van de chimpansees is voor hem het grootste probleem, maar de "gewichtsloosheid van de rondspringende apen in actiescènes". Volgens Koetsier ontbreekt daardoor de "illusie van fysieke aanwezigheid". Dat verklaart wellicht dat ik Balls blockbuster tamelijk verveeld had ondergaan.
Ik zag een dag later La prima notte di quiete (Valerio Zurlini, 1972), vertoond als keuzefilm van Albert Serra, die een tentoonstelling in Eye heeft. Die ‘eerste nacht rust’ uit de titel blijkt een omschrijving van de dood. Dat vat de sfeer goed samen in een onstuimig Rimini. De film met Alain Delon is vol relatiesores, vol wanhoop, vol droefheid (op de scènes in de nachtclub na, aldus Serra). La prima notte di quiete werd vertoond op 35mm, en ik weet niet of het kwam door de ondraaglijke lichtheid van Kingdom of the Planet of the Apes van de dag daarvoor, maar ik ging heerlijk verkwikt naar buiten ondanks – of misschien toch wel dankzij – al dat zwaarmoedige, existentialistische geneuzel uit andere tijden.
