Als The Beast van de Franse filmmaker Bertrand Bonello is afgelopen, verwacht je – na het in memoriam voor de jong overleden acteur Gaspard Ulliel – de aftiteling met namen van alle cast- en crewleden. Maar we krijgen enkel een QR-code met de tekst ‘Scan me’. Is dat een geinige gimmick of past dat bij de strekking van de film?
Bij de twee eerdere films die ik van Bonello gezien had, kon ik me nooit een helder oordeel vormen. Was dit nu intelligente cinema of was dit toch een wat hol vat? L’Apollonide (2011) speelde zich af in een chique bordeel rond 1900 met prostituees die hun onderdanige rol aanvaarden. Zodra een klant verneemt dat zijn favoriete vrouw een ziekte met zich mee draagt, schenkt hij haar niet de beloofde smaragd, maar bindt hij haar vast en verminkt haar mond waardoor ze een permanente glimlach vertoont. L’Apollonide eindigt met schimmige scènes van hedendaagse straatprostitutie. Hè, wat wil Bonello met die tijdssprong zeggen? Dat het bestaan van prostituees anno 1900 in een bordeel met zijn fraaie interieur ondanks de kans op vernederingen ‘beter’ is dan het eigentijdse leven als tippelaarster?
Zombi Child
Bij Zombi Child (2019) was ik eveneens tamelijk confuus aan het eind. In Nederland was de film alleen te zien geweest tijdens IFFR. Clairvius Narcisse (1922-1994) was een Haïtiaanse man die beweerde dat hij door een voodoo-ritueel in een zombie was veranderd om slaafse arbeid te moeten verrichten. Deze geschiedenis werd vervlochten met scholieren van een eliteschool in het huidige Frankrijk, die onderricht krijgen over nationale waarden, over Napoleon, over Balzac. Fanny telt de dagen af dat ze haar vriend Pablo weer kan zien, maar die verbreekt plots de relatie. De Haïtiaanse medescholiere Mélissa, een kleinkind van Clairvius, vertelt de diep gekrenkte Fanny over haar tante, die na een hevige aardbeving naar Frankrijk is gekomen. Tante beheerst de voodoo-rituelen en Fanny smeekt haar om Pablo te vervloeken. Tijdens het ritueel gaat het mis en transformeert Fanny in Baron Samedi, de godheid van de dood. Maar hoe moeten we dit nu duiden? Dienen we Zombi Child te beschouwen als een kritisch commentaar? Maar waarop dan precies? Of is de strekking tamelijk rechtlijnig: Ga niet uit wraakgevoelens rommelen met culturele rituelen? Zombi Child sloot tijdens de aftiteling af met ‘You’ll Never Walk Alone’. Toen ik Bonello na afloop vroeg naar het waarom van dat nummer, antwoordde hij doodleuk: ‘Geen andere reden dan dat ik een Liverpool-fan ben.’
De films van Bonello zijn allerminst doorsnee. Het tempo ligt relatief laag en ook al kan de aankleding ravissant ogen, ze zijn niet spectaculair. Over zijn werk lees je dat het genreconventies ondermijnt en dat het een scherpe politieke rand heeft. Dat wil ik best geloven, maar ik mis de handvaten om die lading – al dan niet politiek – te interpreteren.
The Beast
Laat ik eens kijken of er chocola valt te maken van The Beast, nu te zien in LUX. De film is in drie perioden verdeeld. De oudste episodes spelen zich af in 1910, als Gabrielle (Léa Seydoux) gekozen heeft voor een veilig huwelijk met een wat saaie man, zonder hartstocht. Zij is bang voor een passievolle liefde, omdat zij vreest dat het een ‘beest’ doet losbreken dat haar en haar naasten zal verpletteren. Is het niet onzinnig dat zij zich door zulke angst laat regeren en dat zij haar gevoelens wegdrukt? zo vraagt de met Gabrielle flirtende Louis aan haar tijdens een receptie.
De film schiet door naar het jaar 2044, en dan treffen we Gabrielle opnieuw. Zij is nu in een centrum om haar DNA te laten zuiveren, waardoor traumatische ervaringen uit haar onbewuste worden gewist. Bijgestaan door een via kunstmatige intelligentie gecreëerde Kelly worden Gabrielles emoties weggepoetst. Dat lijkt het verschil tussen toen en nu: in 1910 durft Gabrielle niet op haar gevoel te varen uit angst; in 2044 wordt haar gevoel machinaal afgebroken. The Beast toont daardoor een pessimistisch scenario voor de toekomst, want het beest uit de titel, zo zei Bonello in een interview met de Volkskrant, staat voor pogingen jezelf te ontdoen van (liefdes)gevoelens. Er is echter toch een voorbehoud: het blijkt dat Gabrielle tot de zeer kleine minderheid behoort bij wie het de machine niet lukt om haar gevoel volledig te nivelleren. Overwint liefde dan toch? Nou, niet heus, want haar object van verlangen, diezelfde Louis uit 1910, is ondertussen wel succesvol gezuiverd en is een kille door AI bewerkte ambtenaar geworden.
Green screen
The Beast laat in het midden hoe de tijdlijnen zich tot elkaar verhouden. Behalve de twee al genoemde Gabrielles uit 2044 en uit 1910 is er een Gabrielle uit 2014, die in een moderne villa als oppas is ingehuurd, maar ze wordt belaagd door de maagd Louis, die in video’s klaagt over zijn celibataire bestaan. Hier dient het beest zich niet aan bij haar, maar bij hem. Hij is zo bang door vrouwen te worden afgewezen dat hij ze niet durft te benaderen en bij voorbaat geen compassie voor hen kan opbrengen. Gabrielle wordt door hem belaagd. Het kan zijn dat we de Gabrielle uit 1910 en 2014 moeten opvatten als traumatische flarden van de vrouw die in 2044 gezuiverd wordt. Die flarden geven dan aan dat die zuivering niet helemaal goed verloopt. Tegelijkertijd nodigt The Beast de kijker uit om de tijdlijnen vergelijkend te beschouwen: Welke periode is het ‘ergst’?
In 1910 heeft Gabrielle vooral last van een ‘interne’ mentale blokkade: zij durft zich niet aan haar gevoel over te geven. Dat leidt tot een leven volgens strikte sociale etiquette maar dat lijkt te prefereren boven de algehele onthechting in 2014: de personages reageren enkel nog afstandelijk op elkaar. Is Gabrielle in een nachtclub, wordt haar verzoek om te mogen aanschuiven, arrogant afgewezen. Geen wonder dat de vereenzaamde Louis gefrustreerd rondrijdt in zijn auto: woede is de enige emotie die hij nog ervaart in een gevoelloze wereld. Symptomatisch is de opening van Bonello’s film als Gabrielle acteerinstructies krijgt voor een green screen. Later zal blijken dat zij hier, in 2014, een tafereel als in een slasher-horror nabootst. Dat dit de meest angstwekkende scène in The Beast is, benadrukt eens te meer hoe ‘nep’ onze emoties zijn geworden: het lijkt een heuse angstschreeuw, maar wij herinneren ons hoe zij bij deze horrorscène moest gillen voor een green screen op commando van de regisseur.
Gemakzuchtige dystopie?
In 2044 is het misschien nog wel erger, omdat personages enkel van bovenaf geregisseerd worden. Maar maakt dat Bonello’s film niet ook tot een wat gemakzuchtige dystopie? Dat er aan AI risico’s kleven, dat is geen opzienbarende stelling (meer), maar van (goede) cinema verwacht ik dat daar spannendere dilemma’s tegenover worden geplaatst. Het mag als een zwaktebod gelden indien sci-fi films de kijker alleen maar een naargeestige toekomst voorschotelen. De betere sciencefiction betreft die films die tussen een optimisme en een pessimisme laveren, zoals bijvoorbeeld Her (Spike Jonze, 2013).
Maar meer dan de toon van de film gold de verwarring bij The Beast de ambitie van de film. Wilde Bonello nu een dramatisch verhaal vertellen en tegelijkertijd ook (quasi-)filosofische reflecties presenteren? Hij had vast naar het samenspel van drama en filosofie gestreefd, maar dat samenspel kwam niet goed genoeg uit de verf: het was van allebei net te weinig.
Er waren delen waarbij ik aan David Lynch moest denken, met name aan Lost Highway (1997) en Mulholland Drive (2001). De films van Lynch zijn ook wat ongrijpbaar, maar die fascineren omdat ze een permanent onbehagen oproepen. Zo wilde The Beast ook zijn, vermoed ik, maar ik voelde de zindering te weinig, de film was wat te klinisch om echt onbehaaglijk te worden. Of was de strekking van de film dat wij, levend in een sterk gedigitaliseerde wereld, onze gevoelens zijn kwijtgeraakt? En moeten we The Beast dan als een Lynch-film zien waar het digitale de affecten en emoties heeft weggesleten? Het heeft er alle schijn van dat The Beast wil waarschuwen tegen de immense mogelijkheden van AI, maar de film straalt in alles uit dat hij vreest dat die waarschuwing te laat komt. Die QR-code als alternatief voor een reguliere aftiteling past dan bij een film die de toekomst vooral als zwartgallig ziet.
