Vijfentwintig jaar geleden ontdekte regisseur Wim Wenders de indrukwekkende zwart-wit foto's van de befaamde Braziliaanse fotograaf Sebastião Salgado. Deze nu 70-jarige veteraan van de sociale fotografie reisde bijna veertig jaar lang over de wereld, terwijl hij met zijn camera sommige van de meest tragische en catastrofale gebeurtenissen uit de recente geschiedenis vastlegde. Wenders raakte zozeer onder de indruk van Salgado's werk dat hij twee prints kocht en boven zijn bureau hing, waar ze tot op de dag van vandaag nog steeds hangen. Met de indrukwekkende documentaire The Salt of the Earth brengt Wenders een hommage aan Sebastião Salgado, sociaalfotograaf met een missie.
Revoluties en internationale conflicten, de genocide in Rwanda, de oorlogen in voormalig Joegoslavië en op de Balkan, de hongersnood in Ethiopië, de door Saddam Hoessein's troepen in brand gestoken olievelden in Koeweit, massale volksverhuizingen: Salgado kreeg het allemaal voor zijn lens en legde er met zijn foto's op indrukwekkende wijze getuigenis van af. In zijn gedrevenheid om vooral het lot van de mondiaal minder bedeelden over het voetlicht te brengen, dringt zich de vergelijking op met Joris Ivens (1898-1989). Deze in Nijmegen geboren documentairefilmer legde in films als Borinage (1934), The Spanish Earth (1937), The 400 Million (1939), Indonesia Calling (1946) en The 17th Parallel (1968) eveneens een grote verbondenheid aan de dag met de door de politiek en wereldeconomie gemarginaliseerde klassen.
Zout der aarde
Aanvankelijk opgeleid en werkzaam als econoom, vond Salgado dit beroep al snel te beperkt – hij wilde zich op een wezenlijker manier inzetten voor de mensheid. Want, zoals Salgado zelf zegt: "Mensen zijn het zout der aarde." Vandaar dat Salgado in 1969 samen met zijn vrouw Lélia de Braziliaanse dictatuur ontvluchtte om zich in te Parijs te vestigen. Een tijdlang werkte Salgado voor de Wereldbank in Afrika, waar hij voor zijn werk soms als fotograaf optrad. Deze sporadische bezigheid maakte zijn grote passie in hem wakker, en in 1973 legde hij zich definitief toe op een loopbaan als professioneel documentaire-fotograaf. Toch kwam zijn vorming als econoom hem van pas bij het begrijpen van de politieke en handelsmarkt gerichte krachten die met name mensen in economisch achtergestelde gebieden in hun greep houden. Salgado werkte als fotograaf voor bureaus als Sygma en het in Parijs gevestigde Gamma, voordat hij in 1979 toetrad tot het gerenommeerde fotografen-collectief Magnum. Deze organisatie verliet Salgado weer in 1994, om daarna in Parijs met zijn vrouw zijn eigen bedrijf op te richten, Amazonas Images.
Empathie
Kenmerkend voor Salgado's manier van werken is dat hij eerst lange tijd – soms zelfs jaren – deel uitmaakt van de gemeenschappen die hij wil gaan fotograferen. Op deze manier wordt hun situatie voor hem invoelbaar, en slaagt hij er in zijn uiteindelijke foto's in mensen niet tot slechts objecten te degraderen, maar tot herkenbare individuen met dromen, passies, verlangens en tegenslagen die niet verschillen van de onze. Zoals Wenders in de voice-over zegt: "Hij wordt gedreven door empathie voor het menselijke lot." En deze empathie is voelbaar in elk beeld van Salgado: in contrastrijke zwart-wit foto's, die door hun uitgekiende kadrering en compositie vaak nog het meest aan filmstills doen denken, vangt hij het wezen en de waardigheid van de mensen die hij fotografeert.
Projecten
Regisseur Wenders en co-regisseur Juliano Ribeiro Salgado, de zoon van de fotograaf en zelf documentairefilmer, kiezen voor een gestructureerde aanpak van Salgado's oeuvre, waarbij de uiteenlopende projecten, exposities en publicaties van de vermaarde fotograaf bepalend zijn voor de indeling van hun documentaire. Deze indeling in hoofdstukken, o.a. Sahel (1984-85); The Other Americas (1986); Workers (1986-92); Desert Hell, Kuwait (1991); Migrations (1993-99); Genesis (2013), maakt van de film een gedoseerde, bijna klassieke documentaire, die in belangrijke mate wordt ondersteund door Salgado's reflecterend vermogen en enorme talent als verhalenverteller, de prachtige muziek van componist Laurent Petitgand en de sfeerrijke, epische cinematografie van Hugo Barbier en Juliano Ribeiro Salgado.
Natuurfotografie
Salgado's compassie met zijn lijdende medemens, waar ook ter wereld, eiste uiteindelijk zijn tol. Na het fotograferen van de etnische zuiveringen in Rwanda in 1994 werd, volgens de fotograaf 'mijn ziel ziek'. Uiteindelijk wist Salgado zich uit dit zwarte gat te hijsen door zich met zijn vrouw Lélia Wanick Salgado te richten op de natuur als voornaamste bron van inspiratie. Hij richtte zelfs een speciale organisatie op, Instituto Terra, die zich richt op de herbebossing van het Braziliaanse landgoed waar Salgado is opgegroeid. In totaal zijn er twee miljoen bomen inmiddels weer aangeplant, waardoor het eens barre landschap weer is veranderd in een vruchtbaar subtropisch regenwoud. Wenders plaatst dit gegeven in een breder verband. Hij ziet in Salgado's werk, culminerend in het grootschalige project Genesis, waarbij over de hele wereld louter ongerepte natuur wordt vastgelegd, een herwinning van kracht door de fotograaf middels de natuur. En tevens een herwinning van vertrouwen in het lot van de mensheid.
Klassieker
Wenders weet, na successen als Buena Vista Social Club (1999) en Pina (2011), opnieuw een indrukwekkende film aan zijn oeuvre als documentairefilmer toe te voegen, die dit jaar zeer terecht de speciale Juryprijs (Un Certain Regard) ontving op het Filmfestival van Cannes. The Salt of the Earth is niet alleen een prachtige hommage aan leven en werk van Sebastião Salgado, één van de belangrijkste fotografen van onze tijd, maar draagt tevens alles in zich om tot een documentaire-klassieker uit te groeien. Die, net zoals het lijdend voorwerp van de film, op zal blijven roepen tot compassie, begrip en actie, daarbij de tand des tijds glansrijk trotserend.
Copyright filmstills: © Decia Films / Cinéart 2014
Copyright foto's Salgado: © Sebastião Salgado / Amazonas Images
Getagd onder
