De Franse schrijver Michel Houellebecq (1956) is even omstreden als geliefd, zowel in zijn moederland Frankrijk als daarbuiten. Provocateur, chroniqueur, ziener, onheilsprofeet, racist, Houellebecq heeft alle deze kwalificaties al op zichzelf horen toepassen. In 2011 verdween Houellebecq plotseling tijdens een tournee door Nederland en België. In de media werd druk gespeculeerd over de reden: de schrijver zou zijn ontvoerd door Al-Qaeda; hij zou een zenuwinzinking hebben gehad, of in het geheim aan een nieuw boek werken. De speelfilm The Kidnapping of Michel Houellebecq (2014) speculeert over wat de Franse auteur in deze periode overkomen zou kunnen zijn. Reden voor het Soeterbeeck Programma om i.s.m. LUX de film te vertonen, gevolgd door een debat waarin de vrijheid van meningsuiting centraal stond, en tevens Houellebecq's oeuvre nader werd belicht.
De film The Kidnapping of Michel Houellebecq (Franse titel: L'enlèvement de Michel Houellebecq, 2014), geregisseerd door Guillaume Nicloux, presenteert een ontvoering van de schrijver als mogelijk scenario. Hierin wordt Houellebecq (die in de film zichzelf speelt) van zijn vrijheid beroofd door een drietal amateuristische ontvoerders. Wat zich daarna ontvouwt is even hilarisch als aandoenlijk. Terwijl de ontvoerders steeds meer aan de auteur gehecht raken, brengt deze hen de nodige cultuureducatie bij, onderwijl voortdurend rokend, drinkend, discussiërend en kankerend. Hij spoort één van hen zelfs aan om te gaan schrijven en dichten, maar kan tijdens het declameren van de pennenvruchten van de beste man nauwelijks zijn minachtend geproest bedwingen. Verder meandert de film schijnbaar plotloos van scène naar scène, terwijl de tijd verstrijkt en er geen uitzicht lijkt te komen in Houellebecq's situatie. Cynisch schampert hij tegen zijn ontvoerders: 'Verwachten jullie voor mij losgeld te krijgen? Van wie? Hollande? (François Hollande, de huidige Franse president – RC) Dan kun je lang wachten!' Uiteindelijk wordt er toch losgeld voor Houellebecq betaald, door een schimmige tussenpersoon namens een onbekende partij. Als hij daarna nog één keer het bed heeft gedeeld met een plaatselijke schone, Fatima (Marie Bourjala), neemt de schrijver afscheid van zijn ontvoerders in een bolide die hij als aandeel van het losgeld heeft ontvangen.
Raadsel
Wie verwacht door het kijken naar L'enlèvement de Michel Houellebecq de schrijver ook maar enigszins beter te kunnen begrijpen komt bedrogen uit. Zowel Houellebecq (die ook zijdelings bij het schrijven van het scenario voor de film betrokken was) als regisseur Nicloux maken van de film een vehikel waarin, quasi serieus, Houellebecq's ideeën prevaleren in min of meer toevallige discussies. Daarnaast doen zich situaties voor die een tipje van de sluier rondom het persoonlijke leven van de Franse literaire coryfee oplichten, maar ook zeer bewust daar evenveel van in het ongewisse laten. Kortom, het raadsel Houellebecq blijft, niet in de laatste plaats door toedoen van de auteur zelf, in nevelen gehuld. De film dient dan ook in de eerste plaats te worden gezien als een aanvulling op Houellebecq's literaire oeuvre, niet als een realistische weergave van het leven van de schrijver. Deze mening wordt ook gedeeld door Marc Smeets, als docent Franse literatuur verbonden aan de Radboud Universiteit Nijmegen en filosoof Cees Leijenhorst. Beiden zijn door het Soeterbeeck Programma uitgenodigd om respectievelijk Houellebecq's oeuvre te duiden en daarna een debat te voeren rondom de vrijheid van meningsuiting.
Huysmans, Stendhal & Houellebecq: roman als maatschappelijke reflectie
Volgens Marc Smeets is het de taak van een romanschrijver om de samenleving een spiegel voor te houden. Hij noemt in dat verband twee belangrijke Franse auteurs: Joris Karl Huysmans (1848-1907), een belangrijk naturalistisch schrijver voordat hij zich later in zijn carrière zou gaan richten op het symbolisme, en Stendhal (pseudoniem van Marie-Henri Beyle, 1783-1842), boegbeeld van de realistische stroming binnen de Franse literatuur. Zowel het naturalisme als het realisme waren prevalent aanwezig in de Franse literatuur van 1850-1900, en braken beide met de tot dan toe overheersende romantiek. In de romantiek stonden de held en de kunstenaar centraal, bij het realisme en naturalisme werd dat het alledaagse, verpersoonlijkt door de man in de straat, de arbeider (en soms zelfs de prostituee of de zieke). De romanticus uitte zijn ongenoegen met de werkelijkheid door deze te ontlopen, te vluchten in het fantastische en verhevene en dit te verheerlijken. De realist liet deze verheerlijking achter zich en keerde zich naar de realiteit. De naturalist toonde zijn ongenoegen met de maatschappelijke toestanden. Het centrum van het naturalistisch kunstwerk was dan ook het personage in zijn milieu. Dit personage was zwak en vaak ziek, verveeld, somber, decadent. De naturalistische kunstenaar behandelde de ontnuchtering, teleurstelling en ondergang van dit personage, alsmede de kwalijke gevolgen daarvan op zijn omgeving. Terwijl in de romantische literatuur het goede het opnam tegen het slechte, en deze respectievelijk beloond en bestraft werden, viel deze duidelijke tegenstelling weg in de naturalistische en realistische. Het wereldbeeld ging van zwart-wit naar (donker)grijs. Stendhal heeft in dit verband een roman vergeleken met een spiegel die dan weer naar boven is gekeerd en de blauwe hemel laat zien, en zich dan weer naar beneden richt op het aardse, modderige en vuile slijk. Smeets vergelijkt Houellebecq met Huysmans en Stendhal, daar zij alle drie gelden als chroniqueurs van de samenleving waarin zij leefden.
Cees Leijenhorst vergelijkt Houellebecq met Gerard Reve (1923-2006) die, net zoals Houellebecq, ook gold als een sikkeneurige provocateur van zowel politiek links als rechts. Zowel Reve als Huysmans waren pessimisten die op een later punt in hun leven het katholieke geloof omarmden. Er wordt door zowel Smeets als Leijenhorst gezinspeeld op een soortgelijke ontwikkeling bij Houellebecq, mede door het feit dat hij in zijn meer recente romans opvallend vaak naar begrafenissen gaat, en ook steeds vaker kerken bezoekt.
Houellebecq's oeuvre beschrijft het bankroet van de libertijnse westerse maatschappij die de individuele vrijheid als ultieme maatstaf aanneemt en ontspoort in een koude, egoïstische samenleving waarin onder andere new age, vrije liefde, abortus, euthanasie en zelfmoord alomtegenwoordige en banale verschijnselen worden. Niet alleen diverse linkse groeperingen en feministen hebben zijn werk met verontwaardiging ontvangen, maar ook moslimorganisaties hebben aanstoot aan zijn werk genomen, dit vanwege Houellebecq's racistische uitlatingen, zowel in zijn romans als in interviews. Ondanks de kritiek van het merendeel van de gevestigde media, blijkt zijn werk echter uitermate populair in Frankrijk en daarbuiten. Zo werd zijn roman Les Particules élémentaires (Elementaire deeltjes, 1998) al in ongeveer 25 talen vertaald en in 2006 zelfs verfilmd. Velen zien hierin een bewijs dat een groeiend deel van de generaties die te jong zijn om mei 1968 bewust te hebben meegemaakt, het eens is met Houellebecq's analyse van de huidige samenleving. Volgens Houellebecq zou de hedendaagse roman uiteenlopende aspecten van de menselijke ervaring moeten bevatten, van zuivere emoties tot filosofische reflecties en theoretische uiteenzettingen. Daarin volgt hij de opvattingen van zijn grote literaire voorbeeld, Honoré de Balzac (1799-1850), die stelde dat de romancier alle middelen moet inzetten die hem/haar in de roman ter beschikking staan teneinde een zo compleet mogelijke literaire en vormende ervaring voor de lezer te creëren.
Vrijheid van meningsuiting
Met betrekking tot de vraag of een romanschrijver zomaar alles kan en mag zeggen zijn zowel Smeets, Leijenhorst als het publiek het over het algemeen eens: ja, dat mag deze, mits dit niet op een kwetsende, haat zaaiende of opruiende manier gebeurt. In de huidige samenleving lijkt er nu soms een vrijheid om te beledigen te zijn ontstaan, misschien niet zozeer in literaire kringen, maar wel in het publieke en politieke debat. Hoe betreurenswaardig dit ook is, wel wijst Leijenhorst op het gevaar van censuur waartoe het a priori stellen van grenzen aan de vrijheid van meningsuiting kan leiden. Michel Houellebecq is omstreden vanwege zijn racistische uitspraken in zijn boeken, voornamelijk gericht tegen de islam en moslims. In 2002 werd hij hiervoor zelfs in Frankrijk voor de rechter gedaagd, maar werd vrijgesproken. De rechter stelde dat Houellebecq als schrijver wel mag provoceren, maar als publiek persoon niet. Iemand uit het publiek maakt zelfs de vergelijking tussen Houellebecq en de schrijver Louis-Ferdinand Céline (1894-1961), die ook werd aangevallen nadat hij in 1937 en 1938 de antisemitische pamfletten Bagatelles pour un massacre en L'École des cadavres had geschreven. Smeets is van mening dat een groot deel van de ophef rondom Houellebecq wordt veroorzaakt door de media, die voortdurend een link leggen tussen hetgeen Houellebecq poneert als romancier, en zijn opvattingen als persoon.
Soumission
Laatste steen des aanstoots van Houellebecq is de omstreden roman Soumission (2015) – Frans voor 'onderwerping', wat 'islam' ook in het Arabisch betekent – gepubliceerd op 7 januari van dit jaar, de dag waarop moslimterroristen een aanslag uitvoerden op het linkse magazine Charlie Hebdo in Parijs, waarbij meerdere redacteuren en tekenaars van het blad de dood vonden. In deze maatschappijkritische toekomstroman, gesitueerd in 2022, wordt na de presidentsverkiezingen de leider van de partij La Fraternité Musulmane (De Islamitische Broederschap), de ambitieuze Mohammed Ben Abbes, in de tweede ronde verkozen tot premier van Frankrijk, nadat andere partijen in een poging het Front National van de macht te weren, diens kandidatuur ondersteunden. Frankrijk wordt daaropvolgend een islamitische staat waar de sharia wordt ingevoerd. De roman beschrijft het leven van de misantropische François, docent Franse letteren aan de Sorbonne, (een subtiele verwijzing van Houellebecq naar zichzelf) die een specialist en bewonderaar is van het werk van de al eerder genoemde Joris-Karl Huysmans. Na zijn bekering tot de islam, vindt François opnieuw wat geborgenheid en geluk. In het boek haalt Houellebecq ook scherp uit naar politici zoals François Hollande, die aan zijn tweede ambtstermijn als president bezig is, en François Bayrou, die in de roman een islamitisch premier wordt.
Ook aan het einde van L'enlèvement de Michel Houellebecq doet de schrijver een gewaagde uitspraak wanneer hij stelt dat democratie weliswaar de toekomst heeft, maar dat de huidige Europese Unie erop gericht is democratie uit te bannen, om er een technocratie voor in de plaats te laten ontstaan.
Fictief of niet, publiekelijk of persoonlijk, het moge duidelijk zijn dat Michel Houellebecq voor ophef zal blijven zorgen, zowel in zijn literaire oeuvre als daarbuiten. Dat mag misschien sommigen tegen de haren instrijken, maar het feit dat hem daarvoor überhaupt een mogelijkheid geboden wordt toont aan dat de democratie, waarover Houellebecq zich zoveel zorgen maakt, tenminste in dat opzicht nog springlevend en kerngezond is.
Getagd onder
