Na de twee succesvolle Tsjechov-klassiekers Een meeuw en De kersentuin doet Toneelgroep Maastricht onze stadsschouwburg Nijmegen nu aan met het Amerikaanse familiedrama Augustus: Oklahoma. Ook dit prijswinnende theaterstuk (Pulitzer Prize 2007) mag inmiddels beschouwd worden als een moderne klassieker. De familiekroniek over het uiteenvallen van de familie Weston biedt alle ruimte aan de verschillende topacteurs om te schitteren in deze regie van Michel Sluysmans. En daarmee voldoet Augustus: Oklahoma aan alle voorwaarden voor een ideale toneelavond. Een must-see.
‘Het leven duurt heel erg lang’ (Life is very long), versregel van T.S. Eliot, daar begint de proloog van het stuk mee. De oude Bevery Weston, de pater familias, spreekt dit uit voordat hij van het toneel verdwijnt… voorgoed. Zijn verdwijnen, zijn zelfdoding, vormt het startpunt van het verhaal. In de hete maand augustus komt de familie met aanhang bij elkaar in het ouderlijk landhuis, om de moeder, verslaafd aan drugs, bij te staan. In de meer dan drie uur die volgen ontwikkelt zich tergend langzaam het spel van ontleding. Onder de oppervlakte van het ogenschijnlijk ideale gezin van de succesvolle schrijver – lang geleden alweer – en zijn Southern Belle en hun drie dochters, zit een vat vol geheimen, onverwerkte emoties en oude wonden. Stukje bij beetje wordt alles ontleed en aanschouwen we de totale ontmaskering van deze ‘ideale familie’. De stille getuige van dit proces van verval is de huishoudster met Native American roots, door de moeder des huizes steevast ‘die Indiaan’ genoemd. Wat eens een mooi land was, het beloofde land, en zie nu: alles naar de klote! Dat zei vader vaak, maar had hij het niet eigenlijk over onze familie?’
Foto © Ben van Duin
‘Het leven duurt heel erg lang’
Niet alleen het leven, maar ook het toneelstuk duurt lang. De oorspronkelijke Amerikaanse versie van Tracy Letts duurt zelfs meer dan vijf uur. In de nieuwe vertaling van Han van Wieringen is het stuk geactualiseerd en ingekort tot drie uur en een kwartier. Toch lijkt de introductie van de verschillende karakters, maar liefst dertien acteurs, te veel ruimte en tijd in te nemen. Nog steeds is het een lange zit en pas na een uur, tijdens het avondmaal na de begrafenis van de oude Weston, ontwikkelt zich het echte drama. Overigens is dit diner een van de hoogtepunten van de avond, vooral als de oude zwager moet voorbidden; een geweldige rol van Porgy Franssen. Humor, tragiek, drama en ensemblespel vallen perfect samen in deze lang uitgesponnen scène.
Foto © Ben van Duin
Ariane Schluter, een genot om te zien
Het schijnt dat actrice Ariane Schluter Toneelgroep Maastricht zelf benaderde voor deze regie. Een terechte keuze, alleen al om zo deze tweevoudig Theo d’Or-winnares weer op de planken te zien schitteren. Schluter is in deze productie het waarachtige middelpunt, als de verslaafde moeder Violet Weston. Fel, agressief en dominant, dan weer zwak en ziekelijk; alle registers van het spel weet zij aan te boren. Haar verbale strijd met de oudste dochter Barbara, het meest haar evenbeeld, is vuurwerk van grote klasse. Ook Wendell Jaspers haalt als dochter in deze theatrale duels het beste uit zichzelf. Onbegrijpelijk waarom zij door de echt grote gezelschappen nooit is gecast, evenmin begrijpelijk overigens waarom Schluter zo lang heeft moeten wachten op een hoofdrol. Daarnaast mag Anneke Blok als zus van de moeder des huizes beslist niet onvermeld blijven. Hoe zij tegen het einde haar geheimen onthult; het vat vol emoties is alleen al de Colombina waard (prijs voor beste ondersteunende rol).
Foto © Ben van Duin
Leeg decor
Speelt dit familiedrama oorspronkelijk in de beklemmende omgeving van een landhuis vol klassiek ingerichte ruimtes en kroonluchters, in deze productie is gekozen voor een opmerkelijk leeg, maar geraffineerd opgezet decor. We zien tegenwoordig wel vaker lege speelvlakken, maar hier heeft decorontwerper Michiel Voet gekozen voor een hellend speelvlak met ruimtes om in te verdwijnen en op te komen. En hoe langer je het ziet hoe meer het lijkt op een bunker, een gevangenis.
Tegen het einde blijft zelfs niets meer over dan een grote stellage, een totale leegte met uitzicht op het panorama van de Great Plains. In deze leegte blijft de moeder Violet Weston alleen achter met haar huishoudster Johnna, voor haar ‘de Indiaan’. Deze laatste rest slechts als enige optie het familieportret, dat als voordoek op het toneel hangt, letterlijk te verscheuren. Een verscheurde familie, een land aan diggelen. Wat overblijft is het uitzicht op het verloren land. Het land dat al lang niet meer aan de Native Americans toebehoort.
Foto © Ben van Duin
Heet, schuldig land
Opmerkelijk is dat dit theaterseizoen veel moderne Amerikaanse klassieken en succesvolle Broadway-producties zijn opgevoerd. Internationaal Theater Amsterdam (ITA) had Lehman Trilogy, met zijn kritische commentaar op het ongebreidelde kapitalisme, Het Nationaal Theater (HNT) gaf met Disgraced zijn commentaar op het identiteitsvraagstuk en de actuele spanningen tussen joden en moslims. En nu Augustus: Oklahoma van Tracy Letts, dramaturg, scenarioschrijver en acteur, onder meer in Homeland. In 2013 nog (niet geheel succesvol) verfilmd als Augustus: Osage County met Meryl Streep en Julia Roberts als powerkoppel.
Of het nog wel van deze tijd is, een familiedrama als metafoor voor het maatschappelijke verval? Al zo vaak vertoond, zo vaak gezien, maar regisseur Sluysmans volhardt. En, typisch Amerikaans, extra versterkt met de muzikale Americana intermezzo’s van zanger en gitarist Victor Griffioen. Voor Sluysmans is het theaterstuk blijvend actueel. Het staat symbool voor de ontmaskering, de ondergang van de westerse wereld met zijn neoliberalisme, waar geluk niet meer te koop is met geld alleen. Niet meer van deze tijd? Allerminst dus, als provinciegenoot van Geert Wilders weet Michel Sluysmans wel beter. Het gaat ook over ons.
