Al een tijdje hangt boven in de poort bij LUX een banner met daarop F*ck Capitalism! Waarom? Even dacht ik dat het grootste arthouse van Europa zich solidair verklaarde met de actie van de krakers van de voormalige bioscoop Carolus: Boycott Monk and Save the Cinema, waarmee ze strijden tegen de komst van een Boulder gym -klimhal- voor yuppen. Nee, deze F*ck Capitalism! slaat op de impactweek Nimma aan Zee, van 23 tot en met 29 juni.
Een themaprogramma over de verwoestende kracht van het kapitalisme met een bont aanbod van films, theater, gesprekken en nog veel meer. Laat ik eerlijk zijn, het filmprogramma vind ik nogal mager. Alwéér Children of Men uit 2006 als dystopische film lijkt me wat belegen, er is toch zoveel beters te vinden. Maar het gaat overduidelijk meer om de debatten en dat intrigeert en inspireert. Mijn speciale aandacht heeft Fuck Fast Fashion op dinsdag 24 juni. Over de keerzijde van de mode, verslavend en met zijn verspilling een van de meest vervuilende industrieën. Het goede voorbeeld wordt die avond al gegeven met een kledingruil. Benieuwd of dat Halina Reijn met haar female gaze ook lukt, zij heeft zich namelijk voor veel geld voor het karretje laten spannen van modegigant Givenchy en regisseert hun nieuwste modecampagne. ‘Maar niemand is perfect’, dat geeft de Nimma aan zee-organisatie in de disclaimer zelf ook braafjes aan. Ook zij zijn onderdeel van het systeem. ‘Echte verandering begint bij de wil om het anders te doen. Stap voor stap!’
En stappen zijn dit seizoen ook gezet in de grote zaal van de schouwburg. Zo zag ik recent twee voorstellingen die niet zouden hebben misstaan bij het themaprogramma van Nimma aan Zee: BV Vastgoed van Toneelgroep Maastricht en De Zaak Shell van Bureau Vergezicht.
BV Vastgoed: de satire om het geld en de intriges in Maastricht
De eerste voorstelling geeft een inkijk in de louche wereld van vastgoedkapitalisme. BV Vastgoed is een vrije bewerking van de moderne Broadwayklassieker van David Mamet. In 1992 succesvol verfilmd als Glengarry Glen Ross met sterren als Al Pacino en Kevin Spacey. Op een makelaarskantoor zijn we getuige van een nietsontziende strijd tussen twee vastgoedverkopers in hun ratrace om te overleven. Het theaterstuk werd beroemd omdat voor het eerst de vertrouwenskring binnen de dubieuze vastgoedwereld zichtbaar werd, daarnaast was het gebruik van grove taal en het veelvoud aan creatieve scheldwoorden uniek en in die tijd niet eerder vertoond.
Tekstschrijver Jibbe Willems heeft in zijn nieuwe versie van het 40 jaar oude stuk naar de actualiteit gezocht en zijn eigen moderniteiten toegevoegd. Maar wat blijft is toch niet meer dan een satire om het geld, een verbaal duel vol list en bedrog tussen de twee hoofdfiguren. Overigens sterk spel, zoals zo vaak bij Toneelgroep Maastricht, door Wendell Jaspers en Mark Rietman. Maar een echt volwaardig dramatisch stuk over de pijn van het kapitalisme is het ook weer niet. Is het toch niet meer zo actueel en urgent of is de lege wereld van de kapitalistische mallemolen te gewoon geworden? De verrassing zit deze keer juist in de kleine rol van huisdramaturg Paul Slangen, die als inspecteur de diefstal van een digitale harde schijf onderzoekt. Als een buitenstaander observeert hij het perfide zooitje van het vastgoedkantoor en zijn finale oordeel is vernietigend.
Pikant is overigens dat op de dag van de voorstelling in Nijmegen bekend werd dat Toneelgroep Maastricht zelf in financieel zwaar weer terecht kwam. De dure musical Het was Zondag in het Zuiden, boekte een verlies van een half miljoen. De productie was juist speciaal ondergebracht in de aparte BV Recoup om mogelijke winsten veilig te stellen en buiten het gesubsidieerde theaterbedrijf te houden. Zo werd het binnen de burelen van het Maastrichtse theatergezelschap ook ineens een meeslepende komedie over geld, bedrog en wanhoop. Het was sterk geweest als ze daar ter plekke in de Nijmeegse zaal op gereflecteerd hadden. Nu gingen we slechts als kritische kunstconsument tevreden naar huis en vierden we bij thuiskomst vast onze eigen overwinning op het neoliberalisme. Een gemiste kans.
De Zaak Shell: het ideale vormingstoneel 2.0
Van een gemiste kans bij De Zaak Shell van Bureau Vergezicht kun je niet spreken, allesbehalve. Het begon als kleine zaalvoorstelling in 2020 met al snel ongekend succes voor de makers Anoek Nuyens en Rebekka de Wit. En eerlijk is eerlijk, de voorstelling stond in 2021 al geprogrammeerd in LUX binnen hun programma Nimma aan Zee; kunst voor het Klimaat. Inmiddels is het in de regie van Eric Whien een zeer succesvolle grote zaalproductie geworden.
Uitverkochte zalen, reprise op reprise, ook in Nijmegen. De zaak Shell, in 2020 al bekroond met zo’n beetje alle theaterprijzen, is dan ook een schoolvoorbeeld van meesterlijk teksttoneel. De aanleiding is de rechtszaak van Milieudefensie tegen Shell om bedrijfsvoering in fossiele brandstof radicaal te wijzingen. Achtereenvolgens zien we een CEO van Shell, een consument, een overheidsvertegenwoordiger en een kritische burger op een zo goed als leeg toneel in een monoloog verantwoording afleggen voor hun rol in de klimaatcrisis. Het zou saai vormingstoneel zijn geworden, ware het niet dat Erik Whien als briljant acteursregisseur toch extra spanning in de monologen weet te brengen met teksten die in actualiteit en nuance vlijmscherp zijn geschreven. En zo wordt een volle schouwburgzaal met veel jonge bezoekers volledig plat gespeeld — het is honderd minuten lang muisstil.
De laatste monoloog van Musia Mwankumi, als jonge vertegenwoordigster van de toekomst, is confronterend. Er is dan ook nauwelijks een betere manier denkbaar om een zo zwaar en beladen onderwerp als de klimaatcrisis toegankelijk te maken dan met deze voorstelling De zaak Shell. En al heeft de wereld waarin we nu leven misschien minder toekomst, Bureau Vergezicht heeft die met hun urgente en eigenzinnige theater zeker wel.
Optimistisch ga ik naar buiten, tot ik de parkeergarage nader, wat denk je? Een lange rij. Wat doe ik hier, waarom staan we hier, waarom zijn we eigenlijk met de auto gekomen? Niemand die iets zegt. Het zou slechts ‘Bezoedelde lucht zijn die je dan uitblaast’, aldus een van de spelers.
