In de week van 19 februari 2024 herdachten de inwoners van Nijmegen dat tachtig jaar terug tijdens de Tweede Wereldoorlog geallieerde bommenwerpers met een vergissingsbombardement bijna de gehele oude binnenstad verwoestten. Zo was op maandagavond 19 februari in De Lindenberg het programma Words on War te zien. In een uitverkochte Steigerzaal waren daar optredens met spoken word/dichtkunst, muziek, film en storytelling, geproduceerd door de Lindenberg & Meneer Otis, in samenwerking met de gemeente Nijmegen en de provincie Gelderland.
Tijmen Dokter – foto © Dennis VloedmansDe avond begint met een inleiding door publiekshistoricus Tijmen Dokter. Hij schetst een concreet beeld van de historische feiten en omstandigheden die tot het bombardement leidden. Het vliegend materieel was bijvoorbeeld nog niet geavanceerd genoeg om de fouten van die avond te kunnen voorkomen, vertelt hij. Door het slechte zicht bij barre weersomstandigheden en beperkte communicatie- en navigatiemogelijkheden zijn de bommen per ongeluk op de historische binnenstad van Nijmegen terechtgekomen, in plaats van op de beoogde Duitse doelen. Interessant om zo historische kennis op te doen over deze fatale vergissing, die te boek staat als een van onbekendste rampen uit de Nederlandse geschiedenis.
Chiem van Straaten – foto © Dennis Vloedmans
Extra indringend door storytelling
Storyteller Chiem van Straaten laat de droge opsomming van de feitelijke gebeurtenissen van 22 februari 1944 extra indringend overkomen door er beeldend over te vertellen. Hij verhaalt van een dag uit het leven van meubelmaker Anton, wiens zoon Frans gedwongen is als soldaat te dienen in Duitsland. Op de dag van het bombardement is hij in zijn werkplaats aan het werk. In de middag klinkt het luchtalarm, hij maakt zich meteen zorgen om zijn zoon – de vliegtuigen razen meestal over Nijmegen heen, richting Duitsland om daar dood en verderf te zaaien. Deze keer is het anders. Terwijl hij rustig staat te schaven gebeurt het omgekeerde: zijn zoon zal hém nooit meer terugzien.
De voorstelling overstijgt het catastrofale bombardement van 22 februari 1944 en gaat ook over onrechtvaardigheid in de wereld van vandaag, waar oorlog voeren nog steeds aan de orde van de dag is.
Thijs Kersten – foto © Dennis Vloedmans
Innerlijke worsteling
Thijs Kersten, de jonge Campusdichter van de Radboud Universiteit, staat stil bij de vele oorlogsbeelden die hij dagelijks op de televisie ziet. Het verstikt hem bijna. Hij voelt een bepaalde waanzin in het herdenken van een akelig verleden bij al het actuele oorlogsleed om hem heen, terwijl hij herdenken juist belangrijk vindt – een innerlijke worsteling voor hem. Onvermogen ook, want wat kun je helemaal zeggen over oorlog als je die gruwel niet zelf hebt meegemaakt? Kun je woorden dan nog waar of waarachtig noemen? Komt het afgrijzen dan nog op een oprechte manier binnen?
Heidi Koren – foto © Dennis Vloedmans
Dichteres Heidi Koren verwoordt verdriet
Oprecht gebracht zijn de optredens deze avond zeker, en ontroerend ook. Zo brengt dichteres Heidi Koren op subtiele wijze verdriet onder woorden in haar gedicht 17 november 1942, dat ze schreef ter herinnering aan de joden-razzia, die op die datum plaatsvond.
Qader Shafiq – foto © Dennis Vloedmans
Dichter Qader Shafiq vertelt dat hij zelf in 1992 vluchtte voor oorlog uit zijn geboorteland Afghanistan. Vanaf het moment dat hij in Nijmegen kwam wonen omarmde hij de stad. En nog altijd woont hij graag in Nijmegen – een stad die, zo vertelt hij, voor mensen in nood een sociaal gezicht toont. Wellicht juist doordat Nijmegen gebouwd is op het doorvoelde verdriet van de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog en er nog veel mensen in leven zijn met herinneringen aan die tijd.
Daniel van der Duim – foto © Dennis Vloedmans
Muisstille zaal
Het publiek wordt muisstil als pianist en componist Daniel van der Duim zijn speciaal voor deze avond geschreven compositie op de vleugel laat klinken. Wat zegt deze stilte in de zaal? Was het concentratie om de meer dan prachtige muziek binnen te laten komen, of zaten er Oekraïense vluchtelingen in de zaal, Palestijnen wellicht, Joodse mensen misschien? Muziek, dichtkunst, ja kunst in het algemeen realiseer ik me opnieuw, is een universele taal die iedereen begrijpt.
Niloofar Azimian – foto © Dennis Vloedmans
Troost en hoop in onderlinge verbondenheid
Filmmaakster Niloofar Azimian brengt voor mij het indrukwekkendste moment van de avond. Ze vertelt dat in haar geboorteland Iran dansen in het openbaar verboden is.
Mijn maag krimpt bij het zien van filmpjes waarop je gelukkige mensen ziet dansen, terwijl ik weet dat ze mogelijk bestraft zullen worden voor dergelijke onbezorgde, vrolijke uitingen. Daar zijn geen woorden voor. Maar dan, bij het niet begrijpen in het grensgebied tussen zin en waanzin, is daar de kunst. Dan is er muziek en proberen mensen woorden te vinden en beelden. Dan is er troost en hoop in onderlinge verbondenheid tussen mensen.
En dat was voor mij de betekenis van deze avond.
