Onlangs presenteerde de Stichting Donjon Nijmegen haar nieuwe plannen voor de bouw van de toren en meldde dat zij een huurder gevonden had. Meteen betrokken voor- en tegenstanders van de bouw van de donjon hun stellingen en werd er op de sociale media weer heftig gediscussieerd, waarbij het soms bijna het niveau van de Zwarte Piet-discussie bereikte. Niet iedereen lijkt altijd even goed geïnformeerd en baseert zich vaak op informatie die uit de kranten of korte posts op de sociale media. Tijd om eens uit te zoeken hoe het nu wérkelijk zit.
Disclaimer: dit is een long read. Het is een poging om alle feiten eens op een rijtje te zetten. Ga niet selectief shoppen om je eigen stelling kracht bij te zetten, maar neem de tijd om alles rustig te lezen, al ben je uitgesproken voor- of tegenstander.
{slider title="Doe mij eerst een beknopte geschiedenis van het Valkhof" open="false"}
Herbouwplannen Valkhofburcht
In 1978 wordt de {tip title="Valkhofvereniging" content="De Valkhofvereniging verzorgt ook rondleidingen in het park en beheert de Nicolaaskapel."}Valkhofvereniging{/tip} opgericht, die pleit voor de herbouw van de gehele Valkhofburcht. Het voorstel om de burcht stapsgewijs te realiseren wordt tien jaar later door Nijmeegse Monumentencommissie afgewezen vanwege de status van het park als rijksmonument. In de jaren negentig gaat de vereniging in zee met onder andere ICE Ontwikkeling van de Nijmeegse projectontwikkelaar Ron Lubbers en zij doen in 1996 opnieuw een voorstel. Tegenstanders als Jeroen van Zuijlen en Jac Splinter verenigen zich in de Stichting Platform tot behoud van het Valkhofpark en voeren onder meer actie bij Valkhoffestival De Affaire tijdens de Vierdaagsefeesten. Dit keer vindt er een stadsraadpleging plaats, waar een nipte meerderheid zich negatief uitspreekt. Toch besluit de gemeenteraad om het plan verder te onderzoeken. Ze wordt echter snel teruggefloten door staatssecretaris Aad Nuis, die aangeeft een eventuele vergunning voor de bouw van de burcht te zullen weigeren.
De projectontwikkelaar wijzigt daarop de plannen en brengt het geheel terug tot alleen een donjon. De gemeenteraad en de Valkhofvereniging zien dat iets geheel anders gepresenteerd wordt dan beoogd, en uiteindelijk wordt het plan in 1998 weggestemd.
{slider title="Meer voorstellen voor herbouw" open="false"}
Referendum
Op de vooravond van 2005, als Nijmegen haar 2000-jarige bestaan als stad viert, krijgen projectontwikkelaars Heine van Nieuwenhuijze en ICE Ontwikkeling een aantal partijen bij elkaar: {tip title="NVOB Cultuurfonds" content="NVOB Cultuurfonds is een ondernemersplatform van aannemers die samen stadsprojecten ontwikkelen, met als doel typisch Nijmeegs (bouwkundig) erfgoed te behouden en te ontwikkelen. Dit zijn projecten als de restauratie van de havenkraan, de plaatsing van Wilhelm Ivens fotopanelen en de bouw van de uitkijktoren LENTmark1."}NVOB Cultuurfonds{/tip}, ingenieursbureau Haskoning en De Valkhofvereniging. Zij nemen het initiatief tot een tijdelijke Donjon op de plek van de oorspronkelijke toren, gebouwd uit steigerpijpen en bedrukt doek. Bezoekers kunnen met een lift de bijna vijftig meter hoge constructie omhoog om van het uitzicht te genieten. Met meer dan 100.000 bezoekers is dit een groot succes.
Daarop komen de plannen tot het herbouwen van een stenen Donjon weer in beeld. Duco Bodewes van D66 dient een voorstel in om een referendum te houden, nadat er meer dan 1700 handtekeningen onder de Nijmeegse bevolking zijn opgehaald. De raad gaat akkoord en in 2006 mogen de Nijmegenaren zich uitspreken. Een week voor het referendum plaatsvindt, komt er onverwacht {tip title="Brief van staatsecretaris" content="De gemeenteraad is zeer gepikeerd over de brief en vindt het een beïnvloeding van het referendum."}een brief van staatsecretaris Medy van der Laan{/tip}, waarin ze aangeeft dat "…de herbouw strijdig is met cultuurhistorische betekenis van het park." Nog geen dag later komt er een verwarrende vervolgbrief, waarin Van der Laan laat weten pas een definitief oordeel te kunnen geven als er een concreet plan is.
Het referendum gaat door en vindt tegelijk met de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 plaats. {tip title="Tegenstanders" content="Uitgesproken tegenstanders zijn GroenLinks, Stichting Platform tot behoud van het Valkhofpark en wetenschapper Jos Joosten. Uitgesproken voorstanders zijn onder anderen De Nijmeegse Fractie en De Valkhofvereniging, maar ook Gelderander journalist Rob Jaspers laat regelmatig doorschemeren vóór de bouw te zijn."}Voor- en tegenstanders{/tip} krijgen de kans om hun standpunten vooraf voor het voetlicht te brengen en uiteindelijk, bij een opkomst van 56 procent, kiest een meerderheid van 63 procent van de stemmers vóór de herbouw.
Randvoorwaarden
De vraagstelling van het referendum is eenvoudig: "Vindt u dat de Donjon herbouwd moet worden? Ja of nee?" De raad stelde echter drie belangrijke randvoorwaarden, die tot op de dag van vandaag nog tot discussie leiden en enige verheldering behoeven:
De gemeente steekt geen geld in herbouw van de Donjon Ten onrechte wordt wel eens betoogd dat aan deze voorwaarde niet wordt voldaan, omdat het de gemeente wel degelijk geld kost. Belangrijk woord in deze zin is 'herbouw'. Bedoeld wordt dat bij het daadwerkelijk bouwen van de toren, er geen geld van de gemeente in gestopt wordt. Dat wil niet zeggen, zo is al direct bij het opstellen van deze randvoorwaarde geconstateerd, dat de gemeente geen geld in het project steekt. Zo maakt de gemeente bijvoorbeeld al kosten voor het opzetten van het referendum, maar ook voor het vervolgproces worden kosten gemaakt. {slider title="Hoeveel kost de donjon ons nu?" open="false"}bouw geheel voor rekening van de bouwer. Verderop kun je lezen dat ook het Valkhofpark moet worden opgeknapt. De kosten hiervan, 1,2 miljoen euro, zijn voor rekening van de gemeente en altijd al begroot. In 2013 wordt aan de raad gemeld dat er door de gemeente inmiddels ruim 600 duizend euro aan kosten zijn gemaakt in het kader van het donjonproject en dat er nog eens ruim een ton aan kosten verwacht worden. Daarnaast is er nog een vermindering van de in rekening gebrachte plankosten van 450 duizend, waarover je verderop meer kunt lezen.
De bouw lijkt zoveel mogelijk op het origineel met gebruik van 'authentiek' materiaal In deze zin gaat het om het woord 'lijkt'. Er zijn geen bouwtekeningen van de toren, er zijn slechts impressies op basis waarvan een ontwerp gemaakt kan worden, dat bij benadering op het origineel lijkt. Er wordt dus niet gesteld dat er een exacte replica moet komen.Bovendien is het, gezien allerlei 21ste-eeuwse bouwvoorschriften voor een gebouw dat een publieksfunctie moet hebben (zie punt 3), niet mogelijk een 17de-eeuwse constructie neer te zetten. Vandaar ook dat 'authentiek' tussen aanhalingstekens staat. De Donjon wordt openbaar toegankelijk voor een breed publiek Deze voorwaarde is wellicht het meest helder en leidt dan ook het minst tot discussie. Het publiek moet tegen {tip title="Entreeprijs" content="Er is vastgesteld dat de toegangsprijs niet meer dan vier euro mag bedragen."} een geringe entreeprijs{/tip} het gebouw kunnen bezoeken, bijvoorbeeld om op de top het uitzicht te bekijken. Overige ruimtes kunnen verhuurd worden aan derde partijen, expositieruimte zijn of horeca bevatten.
Aanbesteding
Direct na het referendum schrijft de gemeente een Plan van Aanpak , daarin staan de niet alleen eisen voor de bouw van de toren, maar ook dat de partij die wil bouwen een plan moet maken voor het opknappen van het hele Valkhofpark. In het plan wordt randvoorwaarde 2 nogmaals benadrukt, met de nadruk op het woord 'lijkt', en er wordt onderkend dat de toren nooit een vrijstaande toren is geweest, maar altijd onderdeel van de burcht. De bouwer moet dit laatste wel inzichtelijk maken in het ontwerp. De gemeente geeft aan dat {tip content="Dus geen betonnen constructie met wat steenstrips, zoals wel eens wordt beweerd. In een later plan van eisen staat zelfs exact beschreven welke steensoorten gebruikt mogen worden."}"het effect van een constructie bekleed met plaatmateriaal of grote prefab elementen dient te worden vermeden."{/tip}
De planning gaat er op dat moment nog vanuit dat medio 2012 er een toren in het Valkhofpark zal staan.
Er wordt een Europese aanbesteding uitgeschreven, maar slechts één serieuze partij dient zich aan: de initiatiefnemers van de tijdelijke Donjon, te weten stichting NVOB Cultuurfonds, Haskoning en ICE ontwikkeling. Die hadden zich inmiddels verenigd in de stichting Donjon. Er was dus in 2009 geen Europese competitie meer nodig.
De gemeente, eigenaar van het park, geeft het stuk grond voor 100 duizend euro in {tip title="Erfpacht" content="Erfpacht is een recht dat het midden houdt tussen eigendom en huur. Het geeft exclusief recht op het gebruik van een stuk grond. De pachter betaalt daarvoor een bedrag. Hij mag daarvoor de grond gebruiken alsof hij eigenaar is, terwijl de gemeente in dit geval de feitelijke eigenaar is."}erfpacht{/tip} aan de stichting. Bovendien wordt bepaald dat de bouwers 550 duizend euro aan {tip title="Plankosten" content="Plankosten zijn kosten voor het maken van de (gemeentelijke) plannen en de planbegeleiding. Hieronder vallen bijvoorbeeld de kosten voor planeconomen, juridisch adviseurs en de kosten voor het stedenbouwkundig ontwerp."}plankosten{/tip} moeten betalen aan de gemeente. De noodzakelijke herinrichting van het park zelf moet door de stichting worden uitgevoerd en de kosten daarvan, €1,2 miljoen, komen voor rekening van de gemeente; een prijs die vast staat, ook al zullen loon- en materiaalkosten in de loop der tijd stijgen. Het onderhoud van het park wordt wel uitgesteld tot de daadwerkelijke bouw van de toren is gerealiseerd.
Bijna geen toren
De stichting Donjon neemt architect Kees Tak in de arm voor het ontwerp van de Donjon en landschapsarchitect Urban van Aar voor het park. September 2011 wordt het plan gepresenteerd. Als beoogd huurders worden gemeente Nijmegen, Radboud Universiteit en RBT KAN opgevoerd. Geraamde kosten voor de bouw: €4,5 miljoen.
Dan volgt er een volgende cruciale fase in het hele proces: eind 2011 laat de stichting Donjon weten dat zij onder de dan geldende financiële condities geen kans ziet om de toren te realiseren. Het lijkt einde oefening, maar op 9 mei 2012 wordt er door de gemeenteraad een belangrijk besluit genomen: de eerder genoemde plankosten worden met €450 duizend teruggebracht naar één ton. Daar staat tegenover dat de gemeente zich terugtrekt als beoogd huurder.
In mei 2013 presenteert de stichting Donjon een projectrapportage waarin een stand van zaken wordt geschetst. Op dat moment zijn er nog geen nieuwe huurders, de eerder beoogde partijen hebben namelijk afgehaakt.
Belangrijke fases
Er wordt in juni een Ontwikkel- en realisatieovereenkomst getekend tussen beide partijen, waarin onder andere ook ontbindende voorwaarden worden opgenomen. Een van die voorwaarden is dat er ten minste 70 procent verhuurd moet zijn, voordat men met de bouw mag beginnen en dat men binnen een half jaar na de definitieve toekenning van de bouwvergunning een omgevingsvergunning aangevraagd moet hebben.
Een volgende belangrijke stap volgt in april 2015. De gemeenteraad besluit tot wijziging van het bestemmingsplan van het Valkhofpark, zodat er nu ook daadwerkelijk gebouwd mag worden in het park. Dat is een moment dat de tegenstanders van de Donjon, maar ook het rijk weer formeel bezwaar kunnen maken. Stichting Platform tot behoud van het Valkhofpark en een omwonende vechten de vergunning aan tot aan de Raad van State. Juni 2016 wijst de Raad van State het bezwaar af omdat bezwaarmakers niet aannemelijk hebben kunnen maken dat er geen huurder is en er geen gedegen financiën zijn. Daar ook het rijk geen bezwaar maakt, komt de bouw van de toren weer een flinke stap dichterbij.
Eind 2016 wordt op het nippertje een omgevingsvergunning aangevraagd en wordt er gemeld dat zich een huurder heeft aangediend. In maart 2017 wordt bekend gemaakt dat er een {tip title="Intentie versus contract" content="Er is dus nog geen huurcontract. "}huurintentie{/tip} is ondertekend met projectontwikkelaar Haystack, een bedrijf van Ron Lubbers, die eerder eigenaar was van ICE ontwikkeling. Haystack geeft aan samen met Heineken, Sligro en Atos het hele gebouw te zullen huren voor een periode van vijftien jaar. Een geheel nieuw ontwerp van de toren, gemaakt door Van Roosmalen & Van Gessel architecten en een nieuw ontwerp voor het park door bureau B + B wordt gepresenteerd.
{slider title="De discussie barst weer los" open="false"}{slider title="Kan ik straks nog wel naar mijn geliefde festival?" open="false"} {/sliders}
Is de Donjon nu definitief?
De bouw is door de verschillende besluiten flink dichterbij gekomen, maar er is nog een aantal hobbels te nemen:
Het laatste woord over de Donjon is zeker nog niet gesproken en er zal nog heel wat water door de Waal vloeien voor we op de toren naar het uitzicht kunnen kijken. Misschien dit decennium nog?
Verantwoording
Dit stuk is gebaseerd op openbare gemeentelijke raadsstukken, openbare stukken van de stichting Donjon, openbare stukken van de Valkhofvereniging, artikelen in de Gelderlander en de Nijmeegse stadskrant, de uitspraak van de Raad van State (door jurist en Ugenda-eindredacteur Bertus Elings in voor mij begrijpelijk Nederlands samengevat) en gesprekken met diverse betrokkenen.
Aanvulling: abusievelijk werd gemeld dat de bouwvergunning is aangevochten bij de RvS. Het ging echter om het bezwaar tegen het bestemmingsplan. Er is nog geen bouwvergunning afgegeven. Dat wordt pas in een latere fase gedaan als minimaal 70% van de toren verhuurd is. Zoals gemeld is er op dit moment nog geen huurovereenkomst gesloten door de stichting Donjon. Tegen de bouwvergunning kan ook nog bezwaar worden gemaakt.
