Beoordelen of Anatomy of a Fall van Justine Triet – momenteel in LUX te zien – een goede film is, dat is één ding. Het antwoord kan kort zijn en correspondeert met het oordeel van Jonatan Faber op deze site: ja.
Sowieso is de film stukken gelaagder dan het wat overschatte Past Lives van Celine Song dat nu horden bezoekers trekt. Maar de wetenschap dat Anatomy of a Fall de Gouden Palm op het filmfestival van Cannes heeft gewonnen, schept extra verwachtingen. Dat is immers de belangrijkste prijs voor ‘artistieke cinema’, en de vraag is of Triets film die eer helemaal waarmaakt.
Anatomy of a Fall - Film still
Puzzelstukjesfilm
Met Anatomy of a Fall krijgt de kijker in feite twee films voor de prijs van één: het is een rechtbankdrama, verweven met het portret van een huwelijkscrisis. In het hart van de film zit namelijk een lang uitgesponnen ruzie tussen het echtpaar als een soort samengebalde versie van Ingmar Bergmans Scènes uit een huwelijk (1973). Bizar genoeg kan die ruzie tijdens de rechtszaak worden afgespeeld via een USB-stick, omdat het gebekvecht door de echtgenoot van de vrouwelijke verdachte is opgenomen, een dag voor zijn dood. Eerst lijkt het alsof de aanklager onomstotelijk bewijs krijgt aangereikt over het motief van de vrouwelijke verdachte, maar gelijk daarna is dat bewijs al weer een stuk minder onomstotelijk vanwege de aanvullende uitleg door de vrouw over de aard van de ruzie.
En zo wordt Anatomy of a Fall een puzzelstukjesfilm, waarbij de kijker in de positie komt van de elfjarige Daniel, die alles op de tribune moet aanhoren. Letterlijk aanhoren, want Daniel is slechtziend. Al vroeg in de film wordt aangekondigd dat Daniel als laatste getuige wordt opgeroepen, en zijn verklaring zal bepalend zijn voor het oordeel over zijn moeder: is zij wel of geen ‘monster’? Die getuigenis van de zoon vormt samen met de ruzie de hoogtepunten van de film: na een ogenschijnlijk luguber experiment met zijn hond geeft de jongen daarin zijn versie van de drijfveren van zijn ouders.
Scenes uit een huwelijk - Film still
Gedurfder was sterker geweest
Als Anatomy of a Fall nog gedurfder had willen zijn, was de film geëindigd direct na de getuigenis van de zoon. Die sluit een reeks van speculaties en soms ‘extreem subjectieve’ interpretaties af. Ik zou Daniel in een slotbeeld bij de piano hebben gezet waar hij dan de melodie had gespeeld die steeds terugkeert in de film. De kijker had dan mogen gissen naar de uitspraak van de rechter. Niet alleen was de film, die nu maar liefst 152 minuten duurt, dan zo’n kleine tien minuten korter geweest, ook had de kijker de gelegenheid gekregen zelf op de stoel van de jury plaats te nemen. Dan hadden we als het ware zelf Twelve Angry Men (Sidney Lumet, 1957) mogen spelen in een nazit. Lumets film is gesitueerd in de jurykamer en de juryleden hoesten allerlei tijdens de verhoren gedane uitspraken op om te overwegen hoe steekhoudend ze zijn.
Maar nog sterker dan bij Lumets film haakt Anatomy of a Fall aan bij – de titel is een niet te missen aanwijzing – Anatomy of a Murder (Otto Preminger, 1959). Wat mij betreft is dat het beste rechtbankdrama ooit, gevolgd door de sublieme komedie Witness for the Prosecution (Billy Wilder, 1957) en La vérité (Henri-Georges Clouzot, 1960). Twelve Angry Men volgt daarna op plek vier.
Anatomy of a Murder – Film still
Anatomy of a Murder (Otto Preminger, 1959)
In Anatomy of a Murder moet de wat verlopen advocaat Paul Biegler (James Stewart) beslissen of hij een zaak over een moord wil aannemen. Een luitenant (Ben Gazzara) heeft een man gedood die zijn vrouw zou hebben verkracht. Deed hij dit uit berekening of had hij een waas voor ogen? Advocaat Biegler probeert de zaak op te hangen aan het idee van een ‘onweerstaanbare impuls’, maar voor de aanklager is dat onzin: de luitenant wist ook op het moment van de moord het verschil tussen goed en kwaad. Sterker nog, de aanklager suggereert dat de vrouw de verkrachting heeft verzonnen om haar man een excuus te geven de moord te plegen.
Premingers film is zo interessant omdat niemand weet wat te geloven. Biegler houdt er rekening mee dat hij wordt gemanipuleerd door de luitenant en diens vrouw, maar er is ook zijn beroepseer: het is nu eenmaal de taak van een advocaat de zaak van zijn cliënt te bepleiten. Als ‘bescheiden plattelandsjurist’ wil hij bovendien maar al te graag de hoog van de toren blazende aanklager te sluw af zijn. En daardoor gaat het in Anatomy of a Murder niet zozeer om waarheid of rechtvaardigheid, maar om irrationele mechanismen. Het lijkt er zelfs op dat de jury het Biegler gunt dat hij zegeviert over de arrogante aanklager. Biegler heeft de indruk dat hij er misschien is ingetuind, en wanneer hij met zijn compagnon een bezoek wil brengen aan de luitenant en zijn vrouw na de vrijspraak, krijgen ze via-via een briefje van het koppel in handen gedrukt: ze hadden de ‘onweerstaanbare impuls’ om te vluchten.
Le petit soldat – Film still
Gelieg, 24 keer per seconde
Indertijd was in zaal 2 van het oude Cinemariënburg op de muur een citaat geschilderd uit Le petit soldat(Jean-Luc Godard, 1960): ‘Film is de waarheid, 24 keer per seconde,’ een verwijzing naar de afspeelsnelheid van een analoge filmstrook: 24 beeldjes per seconde. Michael Haneke varieerde daar ooit op met: ‘Film is gelieg, 24 keer per seconde, in dienst van de waarheid, of in dienst van pogingen de waarheid te vinden.’ Anatomy of a Murder is bij uitstek een film waarvoor Hanekes uitspraak geldt: het heeft er alle schijn van dat de luitenant en zijn vrouw de boel belazerd hebben en er geen recht gesproken is. Daardoor toont Premingers rechtbankdrama dat retorische overtuigingskracht wezenlijker is dan waarheidsvinding. Is dat geen uitholling van het juridisch systeem? Dat is de vraag die de film opwerpt.
Oogt te vaak als telefilm
Anatomy of a Fall treedt een heel eind in de voetsporen van Anatomy of a Murder maar, hoe goed ook, op twee punten blijft de film van Triet in de schaduw van die van Preminger. Ten eerste vind ik Triets film minder radicaal, omdat voor mij de ontknoping volstrekt logisch is, vooral door de analyse van een van de bloedspatexperts. Daarom ook (zie hiervoor) had de rechterlijke uitspraak van mij niet in de film gehoeven. Ten tweede, in vergelijking met het waanzinnig fraai geschoten Anatomy of a Murder met zijn uitgekiende shotcomposities, oogt Anatomy of a Fall te vaak als een telefilm. De eerste keer kijk je de film vanwege de (verrassende) verwikkelingen, maar als je net als ik Anatomy of a Fall voor de tweede keer ziet, blijkt die wat van zijn glans te verliezen. Die tweede kijkbeurt was van te weinig toegevoegde waarde. Helaas, want voor een echt goede ‘(artistieke)’ film geldt dat hoe vaker je die ziet, hoe meer allure die krijgt.
