Aanstaande zondag 5 november is Van Brakels verfilming van het gelijknamige boek van Frederik van Eeden uit 1900 te zien in LUX Nijmegen in een door Eye gerestaureerde 4K-versie. Het was sowieso de bedoeling dat er een landelijke heruitbreng zou komen van Van de koele meren des doods (Nouchka van Brakel, 1982), maar het Gouden Kalf van Renée Soutendijk voor haar acteerprestatie in Sweet Dreams (Ena Sendijarević, 2023) heeft de re-release bespoedigd.
Ik zag de film onlangs al in Leiden in een behoorlijk goed gevulde zaal. Vlak naast mij zat een ouder echtpaar dat niet zo goed raad wist met de film: ze hadden de psychologische motivaties van de personages niet helder kunnen navolgen. Waarom trouwde die Gerard dan met Hedwig als hij zijn echtelijke plichten niet kon vervullen? Waarom stond ze zo afwijzend tegenover de dichter Johan die haar adoreerde? Vlak achter mij zat een groot gezelschap van rechtenstudenten, en na afloop deden ze een beetje lacherig over de film: ‘Misschien toch naar The Expendables moeten gaan.’ Maar dat was een opmerking voor de bühne, want stiekem hadden ze Van Brakels film toch ook wel mooi gevonden, of was dat omdat Hedwig van de huisarts het patriarchale advies krijgt om zich te schikken en te onderwerpen?
Still uit Van de koele meren des doods
Buitenbeentje in Van Brakels oeuvre
Van de koele meren des doods is in termen van genre een buitenbeentje in Van Brakels oeuvre. Haar andere films zijn gesitueerd in een eigentijdse, sociale realiteit. In Het debuut (1977) krijgt een te jong, vrijgevochten meisje een relatie met een getrouwde man van begin veertig, met alle heisa van dien. In Een vrouw als Eva (1979) trekt een huisvrouw naar Zuid-Frankrijk en begint een serieuze relatie met een andere vrouw, tot ontsteltenis van haar gekrenkte echtgenoot. De film leidde indertijd tot ophef. Waarom was Monique van der Ven voor de hoofdrol gekozen en geen actrice die daadwerkelijk lesbisch was? Van der Ven reageerde laconiek: In Turks fruit speelde ik een personage met kanker, terwijl ik in het echt niet aan die ziekte leed. Haar tegenspeelster in Een vrouw als Eva was overigens niemand minder dan Maria Schneider die tegenover Marlon Brando in het geruchtmakende Last Tango in Paris (Bernardo Bertolucci, 1972) had gespeeld en in Professione: Reporter (Michelangelo Antonioni, 1975) tegenover Jack Nicholson. In Van Brakels Een maand later (1987) wisselen twee vrouwen hun levens bij wijze van experiment: de ongebonden kunstenares ruilt haar bestaan met dat van een huisvrouw met drie kinderen. Dat bevalt beiden zeer goed totdat ze besluiten de aanvankelijke proeftermijn van een maand te verlengen. Films die Van Brakel hierna zou maken, hadden beduidend minder weerklank bij critici en publiek.
Still uit Een vrouw als Eva
Magnum opus
De drie eigentijdse films van Van Brakel zijn op zich boeiende tijdsbeelden, en om die reden werden Het debuut en Een vrouw als Eva opgenomen in een chique Blu-ray box die door het Amerikaanse label Cult Epics in 2021 is uitgegeven. Maar de derde film in die box, Van de koele meren des doods, is zonder enige twijfel haar magnum opus. Het is een kostuumdrama dat zich afspeelt tussen 1869 en 1882, met een hoofdpersonage afkomstig uit de gegoede kringen. Zoals we uit allerhande Engelstalige kostuumdrama’s kennen, van Letter from an Unknown Woman (Max Ophuls, 1948) en Age of Innocence (Martin Scorsese, 1993) tot aan diverse Jane Austen-verfilmingen, wordt de vrijheid van handelen van de personages belemmerd door complexe sociale codes.
Still uit Van de koele meren des doods
Tuchtigen als remedie voor frivoliteit
In de weinige Nederlandse negentiende-eeuwse (kostuum)drama’s – zoals Mysteries (Paul de Lussanet, 1978), Eline Vere (Harry Kümel, 1991), Nynke (Pieter Verhoeff, 2001) – worden de hoofdpersonages langzaamaan tot gekte gedreven. In Mysteries betreft dat een man: Johan Nagel (Rutger Hauer) wordt wanhopig van de wispelturigheid van Dany Kielland (Sylvia Kristel), maar in de regel grijpen de strikte codes vooral een vrouwelijk personage naar de keel. Hedwig de Fontayne (Renée Soutendijk) uit Van de koele meren des doods heeft een moeder die haar voorleest uit Alice in Wonderland, en daarmee de verbeelding van haar dochter prikkelt. Maar als moeder aan het begin van de film overlijdt, komt ze onder het strenge regime van een stiefmoeder die toeziet op een religieuze opvoeding en ‘tuchtigen’ als remedie voor elke frivoliteit beschouwt. Het kortwieken van haar fantasieën zal een opgroeiende Hedwig hinderen zodra zij in de mannelijke belangstelling komt te staan. Zij heeft verwrongen ideeën over reinheid en huwelijk en wanneer ze toenadering zoekt tot de knappe pianist Richard Delmonte (Derek de Lint) is hij verbaasd wanneer zij onthutst reageert op zijn poging tot liefkozing: hij heeft haar ‘heiligste illusie geschandvlekt’.
Still uit Van de koele meren des doods
Archaïsch taalgebruik moedig gekozen
De personages in Van de koele meren des doods spreken een archaïsche taal. Anders dan Van Brakels overige films is de adaptatie van Van Eeden theatraal op een wijze die haaks staat op de Nederlandse filmtraditie. Als u Van de koele meren des doods gaat zien – en dat moet u zeker doen – bedenk dan dat u moet wennen. Het ouderwetse taalgebruik klinkt ongewoon, maar dat is vooral omdat de Nederlandse cinema geworteld is in een kleigrondrealisme dat ‘normale’ en alledaagse gesprekken vereist. Het geaffecteerde spreken van de personages in Van de koele meren des doods is daar ver van verwijderd, maar in plaats van te lachen om een archaïsche en theatrale zin van Hedwig als ‘Nu heeft eindelijk het mysterie van het huwelijk zich geopenbaard’ (na een sensuele nacht met Richard), dient de kijker de moed van Van Brakel te waarderen om haar acteurs zo’n schijnbaar vreemd idioom in de mond te leggen.
Still uit Onder de blote hemel (regie: Lilian Sijbesma)
Scherpe sociale kritiek
Heel veel Nederlandse speelfilms, ook vandaag de dag, proberen naar het leven getekend over te komen: zie Zomervacht, zie Onder de blote hemel, om wat recente arthouse titels te noemen. In vergelijking daarmee is Van de koele meren des doods een onorthodoxe Nederlandse film, met een hoofdpersonage dat niet kan ontkiemen in een gecodeerde samenleving. Als zij geen helder onderscheid maakt tussen echtgenoot en minnaar is Hedwig, worstelend met kraamkamerkoorts, voortaan op zichzelf aangewezen. Een portie ellende zal haar deel zijn, en tegen het eind treft ze Richard nog een keer en spreekt één zin tot hem, die hem in verwarring achterlaat. Via de omweg van een kostuumdrama dat uitmondt in een portret van een vrouw met raadselachtige teksten en een ongrijpbare uitstraling schetst Van Brakel met Van de koele meren des doods een sociale kritiek die scherper is dan haar ‘realistische’ films met hun nadrukkelijk(ere) feministische teneur. Maar die scherpte is pas te onderkennen op voorwaarde dat de kijker geen ironische afstand aanneemt tot de film, maar die volstrekt ernstig neemt. En anders nodigt het magistrale camerawerk van Theo van de Sande wel tot zo’n serieuze kijkhouding uit.
