Mag ik even op de stoel gaan zitten van de programmeurs voor de Previously Unreleased-reeks, die traditioneel vanuit Eye Filmmuseum wordt georganiseerd in de zomerperiode? Die selectie aan films is in de regel ook in LUX Nijmegen te zien. Het gaat dan om films die geen Nederlandse distributeur hebben weten te vinden, en dus niet regulier zijn uitgebracht. Previously Unreleased ontfermt zich over die ‘weeskinderen’. Hier wat suggesties: Close Your Eyes van Victor Erice; Music van Angela Schanelec; Hit Man van Richard Linklater; Augure van Baloji; The Novelist’s Film van Hong Sang-soo. Maar bovenaan mijn verlanglijstje: Do Not Expect Too Much from the End of the World van Radu Jude.
Geïnspireerd door de geweldige Duitse film Toni Erdmann (Maren Ade, 2016) die zich grotendeels in Boekarest afspeelt, bracht ik mijn zomervakantie in 2017 door in deze Roemeense hoofdstad. Op een groot plein in het centrum zag ik een veel te warm geklede menigte bijeen. Sommigen hadden nazi-uniformen aan, anderen waren gekleed als orthodoxe joden. Het bleek dat ze in afwachting waren van een opname van een nieuwe film van Radu Jude.
Ioana Iacob in I Do Not Care If We Go Down in History as Barbarian (Radu Jude, 2018)
Etnische spanningen
Het resultaat was te zien op het Filmfestival Rotterdam in 2019. De film is 140 minuten lang, en ik heb die toen niet in mijn programma kunnen inpassen. Verder nooit uitgebracht in Nederland helaas, dus ik heb I Do Not Care If We Go Down in History as Barbarians pas later ingehaald op dvd.
De lange titel is een uitspraak van de Roemeense premier Ion Antonescu uit 1941, nadat het Roemeense leger vele joden heeft vermoord in Odessa. Op een plein in het centrum van Boekarest treft theatermaakster Mariana voorbereidingen voor een openbare opvoering van deze zwarte bladzijde uit de Roemeense geschiedenis. Dat ligt politiek gevoelig, en Judes film toont alle tegenwerking die Mariana ondervindt. Mariana wil de Roemenen portretteren als een collaborerend volk, maar haar wordt bezworen dat ze het antisemitisme uit het oorlogsverleden vooral niet te veel moet aandikken. Tegelijkertijd legt de film bloot dat er in het huidige Roemenië nog steeds volop etnische spanningen bestaan.
Een rauwe stijl die werkt
Die opvoering met talloze figuranten en veel toegestroomd publiek komt er alsnog. Maar de wijze waarop Jude alles in beeld brengt, is ronduit rommelig. Het rare is dat die rauwe stijl werkt. Mariana staat onder permanente druk van criticasters en ze moet allerhande beslissingen in korte tijd nemen. Door de ongepolijste aanpak van Jude – abrupte overgangen, bruuske camerabewegingen – lijkt het alsof de filmcrew met Mariana mee improviseert.
Katia Pascariu in Bad Luck Banging or Loony Porn (Radu Jude, 2021)
Hypocrisie
De enige film van Jude die wél in Nederland is uitgebracht, is Bad Luck Banging or Loony Porn (2021), winnaar van de Gouden Beer voor beste film op het Filmfestival in Berlijn. Deze film over een lerares op een basisschool van wie een video met huiselijke seks buiten haar medeweten op internet verschijnt, oogt eveneens ongepolijst én was ook al urgent. Er ontspint zich een publieke discussie, waarbij ouders het ongehoord zouden vinden als de lerares niet wordt ontslagen. Jude koppelt de algehele opwinding van deze verontruste ouders aan een ‘compact lexicon’ van ‘anekdotes, symbolen en vreemde zaken’. Sommige lemma’s zijn ludiek, maar bij het respectabele instituut van de Orthodoxe Kerk meldt de tekst dat deze nooit bescherming bood aan opstandige burgers. Onder het kopje ‘familie’ wordt het vele huiselijk geweld tegen kinderen in Roemenië genoemd. Met die nevenschikking wordt hypocrisie aangekaart: laten die ouders zich liever daarover druk maken dan over een aanstootgevende video op internet waarvan zij idealiter niet eens het bestaan hadden moeten kennen. De Volkskrant oordeelde terecht dat Bad Luck Banging or Loony Porn dankzij zijn inktzwarte humor ‘gelukkig (…) meer komedie dan manifest’ is.
Ioana Iacob in I Do Not Care If We Go Down in History as Barbarian (Radu Jude, 2018)
Snelkookpan van cynische politieke opvattingen
Via een connectie heb ik Do Not Expect Too Much from the End of the World, Radu’s nieuwste film, al kunnen zien. Die is nog speelser, rauwer én compromislozer dan zijn eerdere werk. De jonge vrouw Angela rijdt in korrelig zwart-wit beeld rond door Boekarest. Vloekend vanwege de verkeersdrukte, op de dag van de begrafenis van Queen Elizabeth in Engeland. Ze moet video-opnamen maken van mensen die gehandicapt zijn geraakt door een bedrijfsongeval. ‘Snobistische’ Oostenrijkse opdrachtgevers zullen een van de slachtoffers kiezen voor een filmproductie.
Jude had het lumineuze idee om zijn film te doorsnijden met scènes uit de kleurenfilm Angela Moves On (Lucian Bratu, 1981) over een vrouwelijke taxichauffeur in onderonsjes met haar passagiers. Jude laat de hedendaagse Angela min of meer dezelfde routes rijden. Hij vertraagt scènes uit Bratu’s film, blaast details uit shots op, met als effect dat het Boekarest van toen onder Nicolae Ceaușescu wordt afgezet tegen het Boekarest van nu. Binnen die structuur presenteert Jude de huidige stad als een snelkookpan van cynische politieke opvattingen, over de ‘geweldige’ Victor Orbán, over koning Charles, over de voor corruptie veroordeelde oud-burgemeester van Constanța Radu Mazăre (‘ten onrechte’, meent iemand), over Kurt Waldheim met zijn naziverleden. Uit Angela’s autoradio klinken vooral ordinaire (pop)songs. Als ze steractrice Doris Goethe (rol van Nina Hoss) van het vliegveld moet ophalen, verzoekt deze om ‘turbo-folk’. Wanneer de twee het agressieve rijgedrag van Roemenen bespreken, krijgen we een ongeveer viereneenhalve minuut durend intermezzo te zien met ruim honderd kleurige shots van allemaal verschillende gedenkkruizen voor slachtoffers van auto-ongelukken – dit in totale stilte.
Lege vellen papier à la Dylan
Zelf maakt Angela TikTok-video’s waarin ze als ‘Bobita’ vulgaire taal uitkraamt met het deep-fake gezicht dat lijkt op de tronie van de macho-influencer Andrew Tate. Als iemand zijn ergernis over de video’s uitspreekt, roept ze off-screen: ‘mijn strategie is die van de extreme karikatuur, net als Charlie Hebdo’. De film eindigt met twee statische shots vanuit dezelfde camerapositie, die samen ruim 35 minuten duren. Ovidiu, een man in een rolstoel, wordt terzijde gestaan door drie vrouwen. De oudste van hen wordt gespeeld door Dorina Lazar, de actrice die de taxichauffeur uit Angela Moves On speelde. Voor een ‘educatieve’ film moet Ovidiu tegen een vergoeding van duizend euro vertellen over het ongeluk dat hem is overkomen. De takes moeten over, want hij mag het woord ‘Rusland’ niet noemen, ‘overwerk’ evenmin, hij moet benadrukken dat hij geen veiligheidshelm droeg en de roestige slagboom moet uit beeld. Hij wil echter niets zeggen wat zijn rechtszaak tegen het bedrijf kan schaden. Uiteindelijk wordt besloten dat hij maar helemaal niets moet zeggen, maar geïnspireerd door Bob Dylans clip voor Subterranean Homesick Blues lege vellen papier omhoog moet houden en die steeds verwisselen. De makers zullen achteraf de vellen van tekst voorzien. De vier ‘hoofdrolspelers’ druipen vol argwaan af.
Do Not Expect Too Much from the End of the World (Radu Jude, 2023)
Welke Nederlandse filmmaker pakt de handschoen op?
Als de plotweergave incoherent overkomt, dan komt dat doordat Do Not Expect Too Much from the End of the World bestaat uit een tomeloos ratjetoe aan onderwerpen en stijlen. Judes film is radicaal, opruiend, gedurfd en op een fascinerende manier irritant. Internationale critici waren vol lof – en ik nu met hen. Bij de verkiezing van beste films uit 2023 in de poll van het Britse filmtijdschrift Sight and Sound eindigde de film maar liefst op plek 9, terwijl die alleen op het festival in Locarno te zien was geweest. De film zal slechts een klein publiek bedienen, maar laat dit vooral de film zijn in de Previously Unreleased-reeks die op z’n minst één Nederlandse filmmaker opzweept, zodat die zich na vertoning voorneemt: ik ga ook zo’n overdonderende film maken die buiten alle lijntjes kleurt en een staalkaart biedt van allerhande meer en soms minder relevante kwesties. Budgettair moet een film als Do Not Expect Too Much from the End of the World binnen het bereik van Nederlandse cineasten liggen. Nu nog het lef om de conventionele filmgrammatica te tarten.
