Een interessante en inspirerende tentoonstelling van Valkhof Museum aan het Keizer Karelplein. Daar, in de tijdelijke locatie van Valkhof Museum, is het resultaat te zien van een avontuurlijk samenwerkingsproject van het museum met een team van wetenschappers in wording, studenten.
Into the Black Hole is een interessante en inspirerende tentoonstelling van Valkhof Museum, die loopt tot 19 maart 2024. Onderwerp is het verschijnsel zwarte gaten in het universum. De tentoonstelling verbindt wetenschap en kunst.
Zwart gat © Event Horizon Telescope
Continuïteit en verandering
Onze fotograaf Henk Beenen en ik worden binnengelaten via de zijdeur. We komen voor de pers-preview, een bijeenkomst met rondleiding over de tentoonstelling die een paar dagen later open zal gaan. In de ontvangstruimte met barretje en stamtafel raak ik in gesprek met kunstenaar Richard Bolhuis, een van de kunstenaars van wie werk op de tentoonstelling te zien is. Hij is ook de maker van de tekening op de stoep voor de entree van het museum (op de tentoonstelling is ook ander werk van hem te zien).
Stoeptekening Richard Bolhuis voor het museumingang foto © Thomas Wijsman
Hij is geboeid door het samenspel van continuïteit en verandering vertelt Bolhuis. 'Mijn tekeningen in de buitenlucht maak ik met witte inkt. Ze worden aangetast door de regen en mensen die over mijn tekeningen heen lopen. De tekeningen blijven transformeren doordat ze langzaam vervallen en tegelijkertijd ook ‘groeien' doordat ik het komende half jaar voor het museum blijf tekenen. Daarnaast maken mijn tekeninstallaties op het Keizer Karelplein en op het Erasmusplein bij de Radboud Universiteit ook deel uit van de tentoonstelling Into the Black Hole. Er is geen afgebakend einde en ik werk graag op plekken waar het werk een eigen leven gaat leiden. Als kind was ik al gefascineerd door anonieme tekeningen in de buitenlucht. De maker is ondergeschikt aan het werk. Het gaat niet meer om een tekening in een lijst met een informatiebordje erbij. De tekeningen maken deel uit van de omgeving.'
Erik Odijk – Cosmic Garden, 2022 – foto © Henk Beenen
Laat los, sta open
Het kwartje valt en ik realiseer me de link met het universum en met het onderwerp van de tentoonstelling. Net als Bolhuis’ tekeningen, ondergaat ook het universum continu verandering. Neem het thema waarvoor we naar het museum zijn gekomen, de zwarte gaten. Ook die ontstaan door verval. Grote sterren storten aan het eind van hun levenscyclus in en verworden daardoor tot een zwart gat.
Dit toevallige gesprekje, hoe kort ook, heeft me perfect voorbereid op de tentoonstelling. Dit is wat beeldende kunst me te vertellen heeft: kijk ook eens vanuit een meer intuïtief, organisch perspectief naar de werkelijkheid die wetenschappers vanuit een rationeel perspectief observeren. Ik besluit mijn gebruikelijke rationaliteit los te laten en me open te stellen voor meer kunstzinnige manieren om het universum te verkennen. Dus mijn verstand uit te schakelen en m’n gevoel te laten spreken. Voor een optimale beleving raad ik bezoekers van de tentoonstelling aan hetzelfde te doen.
Richard Bolhuis, installatieoverzicht Spheres 2023 © Richard Bolhuis
Wandeling door de tentoonstelling
Conservator Marie Stel en Radboud-student Lotte Delissen, lid van het project-kernteam, houden een introductie bij de tentoonstelling en leiden ons rond. Onderweg krijgen we duidelijke uitleg over de wetenschappelijke/educatieve opstellingen en de kunstwerken.
Foto © Henk Beenen
Net voorbij de ingang zijn enkele historische objecten tentoongesteld. Ze laten zien hoe het universum in vroeger tijden werd bestudeerd en weergegeven. Een kleine bronzen telescoop met een lengte van krap een halve meter en een lensopening van zo’n vier centimeter. Een ukkie naar huidige maatstaven, maar dat is wel waarmee ooit de wetenschappelijke waarnemingen zijn begonnen. Oude manuscripten en vroege afbeeldingen van de sterrenhemel. Een oud Perzisch astrolabium, een type instrument dat eeuwenlang werd gebruikt om posities van sterren en hemellichamen te meten en te berekenen, om de tijd te bepalen en om te navigeren op zee. Een minuscule zakzonnewijzer van zo’n drie bij drie centimeter om op reis de tijd te kunnen bepalen.
Komeet Halley © NASA
Bij een grote foto van komeet Halley staan we wat langer stil. Komeet Halley verbindt de antieke tijden met de huidige tijd. De komeet werd al in de eerste eeuw voor Christus waargenomen in het oude Babylonië. In meer recente tijden viel de komeet in 1986 opnieuw op, toen die weer de aarde passeerde. Voor het publiek nauwelijks met het blote oog te zien, was het opnieuw verschijnen van de komeet een belangrijk moment voor de wetenschap. De ruimtesonde Giotto passeerde de kern van de komeet en vormde voor het eerst beelden van een komeetkern.
Eenvoudige opstelling illustreert kromming ruimtetijd rond zwaar object © Henk Beenen
We zien ook een populairwetenschappelijke opstelling die de kromming illustreert van de ‘ruimtetijd’ rond zware objecten zoals een zwart gat. Eenzelfde object vinden we – bijna onvindbaar klein – terug in een van de ruimten met kunstwerken, op het schilderij Cosmic garden uit 2022 van Erik Odijk.
Foto © Henk Beenen
Een groot videoscherm, hoog opgehangen, vertoont een educatief programma, dat je liggend kunt bekijken... een meditatief moment.
Er is teveel om op te noemen. Wat de kunstwerken betreft schieten woorden haast per definitie tekort. Daarom verwijs ik voor een indruk daarvan naar de foto’s in dit artikel.
Foto © Henk Beenen
Verbinding
De tentoonstelling weeft een web van verbindingen, niet alleen tussen wetenschap en kunst, maar ook tussen verschillende tijdperken van de wetenschap, van vroeger tot nu. Ze brengt bovendien diverse vormen van kennis uit westerse en niet-westerse culturen bij elkaar. Ook wordt een brug geslagen tussen de traditionele museumwereld en de belevingswereld van de jongere generatie, Generatie Z. Deze generatie was nauw betrokken bij de samenstelling van de tentoonstelling. Alles bij elkaar een boeiend geheel van uiteenlopende perspectieven op het universum.
Foto © Henk Beenen
Een andere verbinding is die tussen continuïteit en verandering. Naar menselijke maat gemeten bestaat de kosmos voor de eeuwigheid. Tegelijkertijd is diezelfde kosmos onderhevig aan voortdurende verandering. Zoals gezegd ontstaat een zwart gat, het object van de tentoonstelling, meestal doordat een zeer zware ster ineenstort.
Foto © Henk Beenen
Wat duidelijk spreekt uit de tentoonstelling is de immense uitgestrektheid van het universum en de nietigheid van de mens. Als bezoeker voel je je nietig in het besef van de kosmische onmetelijkheid. Mij overviel dat gevoel vooral bij de apotheose van de tentoonstelling: een waar spiegelpaleis. Maar geen spoilers, hier laat ik het bij.
Foto © Henk Beenen
Kortom, een verrassende en leerzame tentoonstelling. Een tentoonstelling die verhelderende populairwetenschappelijke opstellingen verbindt met visueel interessante kunstwerken die zowel het verstand als het gevoel aanspreken. Laat vooral niet na, het met eigen ogen te gaan zien en te beleven, daar aan het Keizer Karelplein.
Info
- Te zien tot 19 maart 2024
- Tot stand gekomen in samenwerking met de Radboud Universiteit
- Adres: Keizer Karelplein 33 Nijmegen (tijdelijke locatie)
- Tentoonstellingspagina: Into the Black Hole
Getagd onder
