De Zuid-Koreaanse filmmaker Bong Joon Ho heeft drie onverbiddelijke meesterwerken op zijn naam staan: Memories of Murder (2003), Mother (2009) en zijn Oscar-winnende succesfilm Parasite (2019). Dat zijn alle drie in Korea gedraaide en in het Koreaans gesproken films. Hij heeft ook drie enigszins cartooneske blockbusters op zijn cv: The Host (2006) dat een gigantische kaskraker werd in eigen land, het volledig Engelstalige Snowpiercer (2013) en het door Netflix gefinancierde, tweetalige Okja (2019). Zes jaar na het door iedereen (terecht) omarmde Parasite, is zijn nieuwste, Engelstalige film Mickey 17 te zien.
In met name The Host en Okja kruidt Bong een dosis humor met een politiek-kritische insteek tot vette satire. Ook voor Mickey 17 geldt dat die soms naar het karikaturale neigt, waardoor die het hoge niveau van Bongs drie meesterwerken niet weet aan te tikken. Dat is uiteraard geen schande, want laten we wel wezen, van alle Oscar-winnaars voor Beste Film is Parasite de allerbeste in deze eeuw, op de voet gevolgd door No Country for Old Men (2007), Million Dollar Baby (2004), The Departed (2006) en 12 Years a Slave (2012). En als u wilt weten wat de vijf onbeduidendste winnaars waren: Crash (2005), CODA (2021), Chicago (2002), Green Book (2018), The King’s Speech (2010).
In bijna elke film van Bong zijn er verderfelijke schertsfiguren in machtsposities. In Mickey 17 hebben we een van lotje getikte politicus die op aarde is uitgerangeerd, maar een andere planeet koloniseert omdat daar ethiek ondergeschikt is aan economisch profijt. Mickey vlucht mee als herprintbare wegwerparbeider op wie allerlei tests worden uitgevoerd: hoe een virus te weerstaan, hoe dodelijk gas te ontwikkelen, hoe artificieel instant-voer te ontwikkelen.
Perverse autoriteit
Elke autoriteit moet in de cinema van Bong steeds gewantrouwd worden: de politie in Memories of Murder gebruikt brute methoden tegen verdachten – en onderbreekt de 'ondervragingen' als een favoriete politieserie op televisie is. Als er een demonstratie moet worden neergeslagen, staan soldaten steeds paraat voor de dictator. In The Host draagt een arrogante Amerikaanse wetenschapper zijn Koreaanse assistent op een giftig goedje in de rivier te gooien. Deze luistert braaf en creëert zo een zeemonster. Dat reuzenbeest duikt al snel, glibberend en glijdend, op uit het water, want Bong houdt niet van de conventie om het tonen van een monster alsmaar uit te stellen. De regering gebruikt vervolgens de paniek om het gerucht te verspreiden dat er een virus rondwaart om zo de bevolking te disciplineren. En de media papegaaien deze valse theorie zonder voorbehoud na.
In Snowpiercer heeft Wilford de treinpassagiers naar klasse ingedeeld. Omdat hij toegang heeft tot de Heilige Locomotief van de rondrazende trein met de laatste overlevenden op aarde aan boord heeft hij zo’n strikte hiërarchie tussen boven- en onderlaag geschapen dat er een opstand uitbreekt. Maar typisch genoeg voor een Bong-film speelt een van de minder bedeelden, met slechts één been en één arm, onder een hoedje met Wilford, want tegenstellingen in een Bong-film zijn vaak schimmiger dan je aanvankelijk dacht – en laat nu net in Mickey 17 zo’n gelaagdheid ontbreken: daar zijn personages in machtsposities gluiperig of decadent terwijl je de welwillenden of durfallen onder het ‘gewone’ volk vindt.
Opvallend genoeg is er in Parasite geen perverse autoriteit. De film is weliswaar rondom de kloof tussen rijk en arm gestructureerd, maar de rijke meneer Park is best aardig. Het is duidelijk dat hij armoedige tijden heeft gekend, want hij kent de geur van de metro. Het heeft er alle schijn van dat hij zijn IT-kennis pas onlangs in het neoliberale klimaat te gelde heeft gemaakt. De andere twee belangrijke mannelijke personages hebben juist een ongelukkige keus gemaakt in het recente verleden. Bong gebruikt voor hun benarde positie het gegeven dat in de jaren 2010 veel franchiseondernemers failliet zijn gegaan in Korea. Het is het lot van Kim Ki-taek dat hij na zijn bankroet met zijn gezin in een armzalige kelder woont en voor een hongerloon pizzadozen moet vouwen. Geun-sae heeft het nog beroerder getroffen. Op de vlucht voor schuldeisers, houdt hij zich schuil in de ondergrondse bunker van de villa van de Parks waar zijn vrouw als huishoudster werkt.
(Geen) vormen van solidariteit
In de Bong-films met kwaadaardige autoriteiten ontstaan steeds vormen van solidariteit. De instabiele familie in The Host moet nauw gaan samenwerken om de door het zeemonster gekidnapte dochter te bevrijden – en anders dan je zou verwachten, mislukt dat nogal klunzig. In Okja heeft het bedrijf Mirando snode plannen met het genetisch gemanipuleerde supervarken, waarna het meisje Mija en het Dierenbevrijdingsfront een verbond smeden. In Snowpiercer opereert de onderklasse in de laatste wagon als een eenheid om een revolutie te kunnen ontketenen.
Overal zien we ongedachte coalities: zelfs de plattelandsagent met zijn zelfverklaarde ‘sjamaan-ogen’ en de stadsdetective die enkel op documenten vertrouwt, etaleren eendracht in Memories of Murder. Alleen in Parasite, in die film zonder perverse machtsinstanties, is er nu net niets van onderlinge solidariteit. Sterker nog, de film weigert pertinent de lagere klasse te romantiseren: de familie Kim die sluw in het huis van Park is binnengedrongen als nuttig personeel, raakt verwikkeld in een venijnige strijd met Geun-sae en zijn vrouw. Dat is de snijdende kritiek van Bong op het kapitalisme: als je wil opklimmen, doe je dat ten koste van anderen. Als die ander laag staat, trap je die nog wat lager.
Er is in Parasite één kortstondig moment waarop Ki-taek zich identificeert met Geun-sae en dat heeft direct fatale consequenties. Als meneer Park tijdens het spontane tuinfeest zichtbaar zijn neus optrekt vanwege de geur van Geun-sae ontsteekt Ki-taek zozeer in woede over dit vernederende gebaar dat er doden vallen en Ki-taek noodgedwongen de geheime schuilplek van de onfortuinlijke Geun-sae moet innemen.
In de regel eindigen de films van Bong nooit echt goed, en zelden echt slecht. De wereld in Snowpiercer is gepresenteerd als post-apocalyptisch, maar misschien kunnen Yona en Timmy toch overleven, buiten de opgeblazen trein, want de ijsbeer in het finale shot lijkt een gunstige verschijning. In Memories of Murder wordt de dader niet gevonden, maar de stuntelende plattelandsagent lijkt beter geschikt voor de keurige kantoorbaan die hij uiteindelijk heeft. In Okja redt Mija haar supervarken, maar terwijl meisje en dier zich herenigen, zien we op de achtergrond dat allerlei andere varkens wel een gruweldood tegemoet gaan.
Veranderen van genre
Samen met Mother, waarin een oude vrouw slachtoffers maakt om haar niet al te snuggere zoon te beschermen, heeft Parasite echter het meest pessimistische slot uit Bongs oeuvre, maar op een bijna achteloze manier. In de eerste helft gaat alles goed, want dankzij de naïviteit van de Parks slaagt de opzet van het gezin Kim. Alles kantelt zodra de voormalige huishoudster aanbelt omdat haar man nog in de bunker zit. De onderlinge rivaliteit tussen de beide families, die tot dezelfde lage klasse behoren, zet alle ellende in gang. We zien ten slotte een gunstige wending, maar dat is enkel omdat de zoon, vanuit een armetierig onderkomen, droomt van betere tijden.
Zoals de personages steeds een valse identiteit aannemen uit opportunisme, zo geldt dat ook voor Parasite zelf. De film lijkt steeds te veranderen van genre. Door de listige plannen van de Kims heeft het de opzet van een perfect voorbereide misdaadfilm; er zijn romantische scènes, maar de film bevat ook horrorelementen. De film slaat ook steeds weer een andere toon aan – van sociale kritiek naar zwarte humor, inclusief enige slapstick. Wellicht is een veelzeggende scène dat Ki-taek en zijn vrouw ruzie krijgen als ze alleen met hun twee kinderen in de villa zijn. Maar dan barsten ze in hilarisch gelach uit, want die ruzie blijkt geënsceneerd om hun zoon en dochter te misleiden. Nooit is iets wat het lijkt.
Bong is aan films verknocht geraakt vanaf het moment dat hij op negenjarige leeftijd Hitchcocks Psycho zag – Mother beschouwt hij als een film aangedreven door de vraag: wat als Mrs. Bates uit Psycho nog zou leven met haar volwassen zoon? Voor zijn cinema put Bong steeds uit een scala aan referenties. De films die als inspiratiebronnen dienen bepalen grotendeels de sfeer van de film waaraan hij werkt. Parasite is onder meer beïnvloed door het ongeëvenaard sterke Japanse High and Low (Akira Kurosawa, 1963), het fenomenale Koreaanse The Housemaid (Kim Ki-young, 1960) en door Britse kitchen-sink drama’s als Room at the Top (Jack Clayton, 1959) en The Servant (Joseph Losey, 1963). In die Engelse films proberen personages de barrières tussen klassen te doorbreken, maar ze botsen op de onwrikbaarheid van het systeem – net als dat in Parasite het geval is.
Filmsmaak
Maar Bong heeft een brede filmsmaak. De Japanse J-horror Cure (Kyoshi Kurosawa, 1997) stond aan de basis van Memories of Murder. King Kong (1933) en Babe: Pig in the City (1998) gaven de aanzet tot het meer sprookjesachtige Okja, terwijl The Host raakvlakken heeft met Signs (M. Night Shyamalan, 2002) vanwege de manier waarop een gezin zich probeert te weren tegen een onbekend gevaar van buitenaf. Je bent geneigd te zeggen: hoe uitmuntender het voorbeeld, hoe beter de film. Signs is een stuk minder dan Cure, en ‘dus’ is het logisch dat The Host minder is dan Memories of Murder.
Maar blijkbaar is dit toch geen wet van Meden en Perzen, want voor het soms wat dolzinnige Mickey 17 noemde Bong als een van de uitgangspunten, het meesterlijke The Thing (John Carpenter, 1982). Maar misschien heeft hij met een schuin oog wel te veel naar Edge of Tomorrow (2014), Don’t Look Up (2021), Saturday Night Live en Dumb and Dumber (1994) gekeken.
