In het decembernummer van Filmkrant las ik een even intrigerend als merkwaardig stuk filmkritiekenproza van Roosje van der Kamp over About Dry Grasses van de Turkse filmmaker Nuri Bilge Ceylan, nu nog te zien in LUX.
Eerder betitelde ik de film als een meesterwerk, en Van der Kamp zou de titel ook in haar top tien van het jaar hebben opgenomen, ware het niet dat ze een discussie had gehad met de maker over zijn ultralange productie. In haar artikel ‘Aldus sprak de dode auteur’ wijst ze op één specifiek shot uit het begin van de film. De twaalfjarige Sevim laat haar klassenleraar en tekendocent Samet schrikken in de gang en ze hebben allebei plezier om haar actie. Het is duidelijk dat zij zijn favoriete leerlinge is, en hij haar favoriete leraar. Voordat Sevim naar haar les gaat, slaat Samet een arm om haar schouder.
Van der Kamp bewondert Ceylans aanpak omdat hij zoveel vertelt met dit ene gebaar van Samets arm over Sevims schouder ‘de specifieke plek, de duur ervan – en de glimlach die over zijn gezicht kruipt’. Bij haar gaan de alarmbellen rinkelen, want zij vermoedt (een geschiedenis van) seksueel misbruik en voegt er ter onderstreping van haar stelling aan toe dat Samet vrijgezel is en niet geïnteresseerd is in daten met personen van zijn eigen leeftijd. Zodra zij haar interpretatie met Ceylan deelt, ontkent hij haar duiding pertinent. ‘Er is geen misbruik in de film’ en volgens hem is Samet niet ‘seksueel aangetrokken tot haar’.
Van der Kamp geeft een paar opties waarom Ceylan haar lezing zo beslist afwijst. Hij wil zijn coscenarist op wiens dagboeken het script gebaseerd is niet afvallen. Omwille van eventuele censuur kan hij de optie beter onbesproken laten. Seksueel misbruik is wellicht zo’n duister geheim in de film dat het ook voor de film zelf duister blijft.
Het artikel wordt zo’n vreemd stuk omdat Van der Kamp overtuigd blijft van haar interpretatie maar tegelijkertijd de visie van de maker niet wil negeren. Zij kan de knoop niet ontwarren en haar halfbakken conclusie luidt dat het werk van een criticus zich beweegt ‘tussen interpretatie en intentie, tussen lezing en bedoeling’.
Nee hoor, zo complex hoeft het niet te zijn. Een criticus kan altijd dingen in een film lezen die de maker simpelweg niet heeft (kunnen) voorzien, hoe goed die ook alles heeft overdacht. Een maker mag altijd meepraten over haar of zijn werk, graag zelfs, maar er is geen reden om die maker als de heilige bron van betekenis te beschouwen.
Sevim (Ece Bagci)
Ik was dus geneigd om te sympathiseren met Van der Kamps interpretatie in haar discussie met de maker, maar toen ik About Dry Grasses nog eens ging kijken met haar artikel in mijn achterhoofd, helde ik toch over naar de zijde van de maker. Laat ik mijn visie op de relatie tussen Samet en Sevim verhelderen. Wees gewaarschuwd, dit kan niet zonder spoilers weg te geven.
Tijdens een onverwachte klassencontrole wordt er een spiegeltje in Sevims tas gevonden en tot opluchting van Samet verklapt zij niet dat zij het van hem heeft gekregen. Er wordt ook een liefdesbriefje gevonden, waar in de lerarenkamer om gegiecheld wordt. Samet neemt het briefje mee naar zijn aparte rommelkamertje in de kelder van het schoolgebouw. Hij heeft het net zitten lezen als Sevim binnenkomt om teruggave van haar briefje op te eisen. Samet ontkent glashard dat hij het heeft. Hij vertelt haar vervolgens dat hij toen hij jong was verliefd was op zijn literatuurdocente. Een onmogelijke liefde uiteraard, maar het gevoel was ‘puur, onschuldig en intens.’ Het heeft er alle schijn van dat Samet haar briefje las in de aanname, of misschien zelfs hoop, dat hij zijn eigen intense gevoel van toen verwoord zag en/of dat hij zich er als geadresseerde in zou herkennen.
Vervolgens krijgt Samet te horen dat hij en zijn collega Kenan, tevens zijn huisgenoot, zijn aangeklaagd door twee leerlingen. Ze zijn er lange tijd verbolgen over dat ze niet worden ingelicht over de namen van die leerlingen en evenmin over de inhoud van de klacht. Maar als hun collega Tolga zijn mond voorbijpraat, maakt Samet er tot zijn verbijstering uit op dat Sevim een van de twee is. Tolga doet hem in een privégesprek de hypothese aan de hand dat Sevim en haar vriendinnetje Aylin het wellicht op Kenan hebben gemunt: hij zou in hun wangen knijpen en hen raar aanstaren. Een volstrekt onbewezen theorie, maar Samet zint vanaf dat moment op wraak op Kenan, die van zijn moeder echt snel moet trouwen. Samet heeft zijn huisgenoot vlak daarvoor laten kennismaken met Nuray, een lerares van een andere school met een beenprothese. Kenan is overduidelijk verliefd op haar, maar als Samet Nuray toevallig tegenkomt, nodigt zij hem uit voor een etentje bij haar thuis, en ‘neem Kenan ook mee’. Samet verzwijgt de uitnodiging aan Kenan en gaat alleen bij Nuray op bezoek. Hij toont zich die avond van zijn sikkeneurige kant: hij is blij dat aan zijn vierjarige dienstverband in dit ‘godverlaten gat’ met zijn ‘verlammende kou’ en ‘zijn zieke honden’ binnenkort een eind komt. Ondanks zijn gemopper komt van het een het ander. Hij blijft bij Nuray slapen en zij vraagt hem om dit niet aan Kenan te vertellen. Hij doet dit juist wel om zodoende zijn huisgenoot te krenken. Nuray legt vervolgens aan Kenan uit dat hij het haar niet kwalijk moet nemen omdat zij sinds haar recente prothese aan het aftasten is wat vrouw-zijn nog voor haar betekent.
Samet (Deniz Celiloglu, links) en Kenan (Musab Ekici, rechts)
Daarna volgt een epiloog: de sneeuw is weg, want het is zomer. Het is Samets laatste schooldag en Sevim komt in zijn kamertje zelfgemaakt biscuitgebak brengen. In een gesprek stuurt hij erop aan dat zij excuses moet maken, maar tot zijn teleurstelling begrijpt zij niet waar hij het over heeft, of doet alsof ze het niet snapt. Daarna maakt Samet nog een uitstapje met Nuray en Kenan. Hij zondert zich van hen af en in een reflexieve voice-over vergelijkt hij zichzelf met ‘verdord gras’. Hij is het uitgebluste type dat zich weinig illusies maakt; vriendschap en liefde zijn voor een man van zijn generatie pakketjes schroot met een dun laagje chroom. De jeugd, daarentegen, bezit nog een bepaalde ongerichte energie, waarover hij nog beschikte ten tijde van zijn kalverliefde op zijn literatuurdocente.
Samet hoopte dat het elan van een bruisende leerlinge als Sevim op hem zou afstralen. Hij leek afgunstig op haar onbekommerdheid, ook al weet hij dat ook zij op termijn een ‘innerlijke woestijn’ zal ervaren. Maar voor het zover is, representeerde zij voor hem een zekere ‘onschuld’. Hij bewaart haar briefje voor zichzelf als ‘klein teken van transcendentie’, als geschreven bewijs van een puurheid die hijzelf verloren is. Daarom denk ik met Ceylan dat de film weinig van doen heeft met seksueel misbruik, hoewel de arm om Sevims schouder op zichzelf een ongepast gebaar is.
Dat Samet uit het lood geslagen is als hij hoort dat Sevim een klacht heeft ingediend, heeft er niet mee te maken dat hij seksueel tot haar aangetrokken zou zijn – ook daarin volg ik Ceylan. Het heeft er evenmin mee te maken dat de gemeenschap hem erop aankijkt, want die gemeenschap acht hij niet al te hoog. Maar volgens mijn interpretatie is hij zo onthutst door die klacht, omdat die aangeeft dat zelfs Sevim, ondanks haar dartele verschijning, inmiddels al gecorrumpeerd is geraakt, de onschuld voorbij.
