Op zondagmiddag 18 september is de theatervoorstelling Citizen K. te zien in LUX. In 2019 schreef Chiara Chiaradia, scholiere van het Stedelijk Gymnasium, voor Drama een recensie over de voorstelling. Nog steeds actueel! Daarom werd-ie ietwat aangepast en geldt-ie nu als voorbeschouwing op een stuk dat gezien moet worden.
Drie jaar geleden was Citizen K van Sadettin Kirmiziyuz een ware toneelsensatie. Fantastische kritieken en bijna overal uitverkochte zalen. “Een mokerslag van een meesterverteller”, volgens de Theaterkrant. Citizen K zag ik tijdens het Nederlands Theater Festival in Amsterdam, de allerlaatste voorstelling. En wat voor een, verpletterend! Gelukkig nu weer in reprise.
De voorstelling geeft een inkijk in de moderne geschiedenis van Nederland. We ervaren letterlijk hoe ons land zich verhardt, onvriendelijker en minder verdraagzaam wordt. De aanleiding voor de voorstelling is een incident in de trein waar twee mensen aan Kirmiziyuz vroegen of hij niet ergens anders kon gaan zitten. Naast twee jongens met Noord-Afrikaans uiterlijk.
"Val niet op, ben Nederland dankbaar!"
Indrukwekkend hoe Sadettin Kirmiziyuz in zijn eentje de zaal kan bespelen. Op een bijna kaal podium, staat hij alleen achter een microfoon en vuurt in sneltreinvaart een monoloog op ons af. Aan de hand van een lijst van 254 punten maken we een reis door zijn leven. Alsof hij telkens een bladzijde van zijn leven openslaat. Hij begint bij zijn geboorte en vertelt vervolgens op chronologische volgorde verder over de lagere school, de middelbare school, zijn eerste vakantieliefdes, zijn vriendjes en zijn tijd op de toneelschool in Maastricht. Overal en in alle fases van zijn leven moest hij zich aanpassen. Om niet op te vallen als Nederlander van Turkse afkomst. Geboren en getogen in Zutphen, maar altijd beschouwd als buitenstaander. En van thuis altijd meegekregen: “pas je goed aan!”, “doe geen stomme dingen”, “val niet op, ben Nederland dankbaar!” en “hang vooral niet de Turk uit”. En het allerergste, zijn moeder en tantes met hoofddoek die door iedereen gezien werden als de schoonmaakster. Tot hij tijdens zijn toneelschooltijd in Maastricht voor het eerst niet meer als Turk wordt gezien, maar als vreemde Hollander.
Door de vele afwisselingen in tempo en herhalingen is het spannend, pijnlijk en schurend zonder belerend te zijn. Begon de voorstelling erg kalm en rustig, bijna fluisterend, op een bepaald moment wordt de tekstbehandeling steeds sneller en harder. En dan de prachtige herhalingen. De herhaling van de woorden die zijn vader altijd zei “hang vooral niet de Turk uit” en dan natuurlijk zijn moeder die elke dag weer luistert naar een videotape van haar moeder, nog wonend in Turkije. Op zo’n moment voelt de voorstelling als een muziekstuk met een jazzy sound en opzwepende beats. De ondersteuning van multi-instrumentalist Casper Schellinghout is daarbij allesbepalend, ook voor het ritme van de voorstelling. Soms vertraagt hij en op andere, meer hilarische momenten weet hij heel gepast te versnellen. En af en toe speelt de muzikant ook een tweede of derde karakter in het spel.
"Vieze Hollander"
Heel onroerend, hoe Kirmiziyuz steeds vol liefde opkomt voor zijn oude moeder -met hoofddoek en nauwelijks Nederlandssprekend. En hoe hij over zijn 4-jarige zoontje spreekt die de ergernis van papa helemaal niet begrijpt. “Hoezo anders, hoezo rekening houden met anderen, de tuin is toch van ons?” Het moment waarop hij in de zomervakantie weer naar Turkije gaat is mij sterk bijgebleven. “Vieze Hollander”, wordt hij daar genoemd. Nergens voelt Kirmiziyuz zich nog thuis, nergens wordt hij geaccepteerd. Niet in Nederland, waar hij niet de Turk mag uithangen. Maar ook niet in Turkije, waar hij niet de Nederlander kan uithangen.
Decor heeft de voorstelling nauwelijks. Een microfoon voor de hoofdfiguur - de verteller- en diverse instrumenten van de muzikant. Meer is eigenlijk ook niet nodig, want de aandacht richt zich puur op het gesproken woord. We zien nog iets van een grote raampartij; venster op wereld misschien? Er ligt nog ergens een groot kruis; de vergankelijkheid van onze tolerante Christelijke cultuur? En er zou een groot varkenshoofd hebben gehangen, iets wat mij tijdens de voorstelling niet is opgevallen. En gelukkig maar. De kern van Citizen K is ‘het anders willen en kunnen zijn’, ‘het geaccepteerd willen zijn, anno 2022!’.
Het is een actuele voorstelling over identiteitspolitiek. Waarom is identiteit nog zo belangrijk in Nederland in 2022? Om antwoord te geven op die vraag ontleedt de hoofdfiguur zijn eigen identiteit. Zijn Turkse afkomst, geboren en getogen in de Achterhoek. Voor altijd een vreemdeling? Bepaalt je achternaam je identiteit? En is Nederland nog wel zo tolerant, dreigen we niet uit elkaar te vallen? Worden we niet tegen elkaar opgezet? Ras, afkomst, religie, seksuele geaardheid, het anders zijn, wordt dat in de toekomst nog wel zo gemakkelijk geaccepteerd?
Citizen K is een prachtvoorstelling. De titel staat voor burger Kirmiziyuz, die met deze voostelling eindelijk opkomt voor zijn rechten als Nederlander. Een voorstelling vol ernst, emotie, humor, boodschap, drama en woede. Over een jonge jongen met Turkse ouders, die zijn hele leven worstelt met zijn afkomst, met zijn ‘anders zijn’. Een jongen die al te graag niet op wil vallen, een jongen die het liefst ‘normaal’ en een normale Nederlandse burger zou zijn. En toch ook zijn roots niet wilt ontkennen en trots blijft. Op het einde lijkt het alsof Citizen K eindelijk zijn rust vindt in het vaderschap. Voor even? We kijken nu al uit naar zijn vervolg. Want theater over identiteitspolitiek is nooit af.
